Το Ρωμαίικο > Παιδεία > Η αρχαιομάθεια πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της νεοελληνικής γλώσσας / της κ. Κοραλλίας Τσέρνκοβιτς

Η αρχαιομάθεια πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της νεοελληνικής γλώσσας / της κ. Κοραλλίας Τσέρνκοβιτς

Παρά την τεσσάρων αιώνων θαλερή παράδοση της κλασσικής εκπαίδευσης στην Κροατία, κατά την οποία η αρχαιομάθεια έζησε και εξακολουθεί να ζει τα θυελλώδη γεγονότα της μακράς ιστορίας της χώρας μου, καθώς και τις συνεχείς μεταρρυθμίσεις του εκπαιδευτικού της συστήματος, η Νεοελληνική Γλώσσα παραμένει άγνωστη, καθώς η εκμάθησή της άρχισε να θεμελιώνεται την τελευταία δεκαετία. Απαιτούνται πολλές και σκληρές προσπάθειες, ώστε να διευρυνθούν οι γνώσεις μας για την σύγχρονη Ελληνική Γλώσσα. Είναι ελάχιστοι οι καθηγητές των Αρχαίων Ελληνικών που γνωρίζουν και την Νεοελληνική, ώστε να μπορούν να δείξουν στους μαθητές την στενή σχέση των δύο γλωσσών. Βέβαια, το βασικότερο θέμα που τίθεται είναι, εάν πρόκειται για δύο ετερόκλητες γλώσσες ή τα νεοελληνικά αποτελούν μία από τις εξελικτικές φάσεις των Αρχαίων Ελληνικών, με τις αναπόφευκτες αλλαγές, που είναι εύλογες λόγω της μακροχρόνιας ιστορίας της γλώσσας αυτής. Είναι αναμφισβήτητο γεγονός ότι η αρχαία μορφή επιβιώνει και στην σημερινή γλώσσα, όπως και η καθαρεύουσα, η οποία σε λιγότερο ή μεγαλύτερο βαθμό μαρτυρείται στην λογοτεχνία και τον επίσημο λόγο.

Έχοντας όμως υπ’ όψιν όλες τις δυσκολίες που ελλοχεύουν στην διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών σε όλους τους μαθητές, ακόμα και στα Ελληνόπουλα, ας αρκεστούμε στην ακροθιγή προσέγγιση του θέματος, την βασισμένη στην διάκριση: τα Αρχαία Ελληνικά σε σχέση με την σύγχρονη καθομιλουμένη γλώσσα.

Στην ως σήμερα αδιάλειπτη, εικοσαετή μου εμπειρία στην διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, την εμπλουτισμένη με την βαθιά επαφή μου με τα νεοελληνικά, στην πρωτοβάθμια και την δευτεροβάθμια εκπαίδευση, συνεχώς συναντάω πολλές γενιές φιλομαθών μαθητών, οι οποίοι με λιγότερες ή περισσότερες δυσκολίες μαθαίνουν τα Αρχαία Ελληνικά. Από την πρώτη στιγμή οι μαθητές μου με φέρνουν στην δύσκολη θέση να απαντώ στην βασική τους ερώτηση – γιατί μαθαίνουμε τα Αρχαία Ελληνικά, εάν δε θα μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε σήμερα. Ομολογώ ότι παλαιότερα δεν έβρισκα πάντα την κατάλληλη απάντηση που θα τους ικανοποιούσε (σήμερα όμως, χάρη στις ευρύτερες γνώσεις μου, ευελπιστώ πως η απάντησή μου τους ικανοποιεί).

Αναπολώντας το παρελθόν συνειδητοποιώ ότι σχεδόν πριν από δεκατέσσερα χρόνια, πρωτοήρθα στην Ελλάδα κάνοντας τα πρώτα μου βήματα στα Νέα Ελληνικά. Από τότε διατηρώ καθημερινή επαφή με την γλώσσα, προσπαθώντας παράλληλα μέσω των μαθημάτων των Αρχαίων Ελληνικών να μεταδώσω στους μαθητές μου τις βασικές γνώσεις της Νεοελληνικής.

Παρά το γεγονός ότι η αρχαιομάθεια με διευκόλυνε στην εκμάθηση της Νεοελληνικής, καθημερινά αντιμετώπιζα διάφορες δυσκολίες. Αξιοποιώντας εποικοδομητικά τις συζητήσεις που έκανα με τους άλλους συναδέλφους μου φιλολόγους που είχαν την ευκαιρία να διδαχτούν τα Νέα Ελληνικά, μου είναι αδύνατον στον τίτλο της σημερινής μου αναφοράς να μη θέσω το καίριο ερώτημα: εάν η αρχαιομάθεια πράγματι ανοίγει την πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της Νέας Ελληνικής ή μπορεί να αποτελέσει τροχοπέδη, να λειτουργήσει ως δίκοπο μαχαίρι;

Στην τετάρτη, την τελευταία τάξη του λυκείου, έχοντας ήδη μελετήσει όλα τα κορυφαία δείγματα της αρχαίας λογοτεχνίας, τον Όμηρο, τους λυρικούς, τους τραγικούς, καθώς και τους ιστορικούς, καταλήγουμε στην Καινή Διαθήκη, όπου διαβάζουμε την Α΄ Προς Κορινθίους Επιστολή. Το κείμενο αυτό, όχι μόνο μας διδάσκει τις βασικότατες αξίες του κάθε ανθρώπου, την πίστη, τον σεβασμό και την αγάπη, αλλά μας αποδεικνύει και την εξελικτική αλλαγή της γλώσσας.

Προς Κορινθίους, Α, 13.

Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν και εάν έχω πάσαν την πίστιν ώστε όρη μεθιστάναι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμί. Καν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώ το σώμα μου ίνα καυθήσωμαι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι.

     Εάν λαλώ τας γλώσσας των ανθρώπων και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, έγινα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και εξεύρω πάντα τα μυστήρια και πάσαν την γνώσιν, και εάν έχω πάσαν την πίστιν, ώστε να μετατοπίζω όρη, αγάπην δε μη έχω, είμαι ουδέν. Και εάν πάντα τα υπάρχοντά μου διανείμω, και εάν παραδώσω το σώμα μου δια να καυθώ, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι.

Ήδη από την πρώτη ματιά ανακύπτουν οι αλλαγές που έλαβαν χώρα στην εξέλιξη της γλώσσας από την αρχαιότητα έως σήμερα.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

ταις γλώσσαις

γέγονα

ειδώ

ώστε όρη μεθιστάναι

ουδέν

ψωμίσω

παραδώ

ίνα καυθήσωμαι

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

=     τας γλώσσας

=     έγινα

=     εξεύρω

=     ώστε να μετατοπίζω όρη

=     ουδέν

=     διανείμω

=     παραδώσω

=     δια να καυθώ

Η διαφορά εντοπίζεται σε λίγα μόνο σημεία, στην αντικατάσταση της δοτικής από την αιτιατική και την αλλαγή μορφής μερικών ρημάτων. Εν συνεχεία εξηγώ στους μαθητές τις προφανείς αλλαγές της γλώσσας στην ιστορική της εξέλιξη.

Βέβαια, στην αρχή είναι δύσκολο για τα παιδιά να διαπιστώσουν ότι οι διαφορές είναι ελάχιστες, δεδομένου ότι στην Κροατία, όπως και σε άλλες χώρες, τα Αρχαία Ελληνικά διδάσκονται με ερασμιακή προφορά. Υπερβαίνοντας το αρχικό εμπόδιο – την διαφορετική προφορά οι μαθητές πετυχαίνουν να μπουν στην ουσία.

Έχω εντοπίσει μερικά στοιχεία, τα οποία αντιπροσωπεύουν για τους μαθητές δυσκολία κατά την επαφή τους με τα Αρχαία Ελληνικά. Έτσι, στο ερωτηματολόγιο που τους διένειμα, οι μαθητές σημείωσαν σε κλίμακα από 1-10 κατά πόσον τους εμποδίζουν τα συγκεκριμένα δεδομένα:

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

  1. Τονικό σύστημα (7)
  2. Πνεύματα (2) – λόγω απροσεξίας και βιασύνης
  3. Τα με υπογεγραμμένη α, η, ω (3) – λόγω αμέλειας ή έλλειψης κατανόησης για την χρήση τους
  4. Τα αρσενικά της Α΄ κλίσης σε – ας/- ης (8)
  5. Τα πολλά θέματα των ουσιαστικών της Γ΄ κλίσης (10)
  6. Η υποτακτική και η ευκτική των ρημάτων (10)
  7. Χρόνοι – αόριστος, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, τετελεσμένος μέλλοντας και παθητικός αόριστος (10)
  8. Ανώμαλα ρήματα (10).

Μόλις αντιλαμβάνονται ότι τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχουν στα νεοελληνικά ή έχουν απλοποιηθεί, ομόφωνα θέτουν την ερώτηση: Γιατί δε μαθαίνουμε τα νεοελληνικά αντί να παιδευόμαστε με τα αρχαία;

Βέβαια θα παρατηρήσουμε ότι στα νεοελληνικά σε αυτά τα σημεία έχουν γίνει οι εξής αλλαγές:

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

  1. Τονίζονται μόνο οι δισύλλαβες ή πολυσύλλαβες λέξεις και μάλιστα μόνο με οξεία
  2. Και τα δύο πνεύματα έχουν καταργηθεί
  3. Τα με υπογεγραμμένη α, η, ω δεν χρησιμοποιούνται
  4. Τα αρσενικά της Α΄ κλίσης σε – ας/- ης σχηματίζουν διαφορετικά την γενική
  5. Τα περισσότερα ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης έχουν πάρει την μορφή της Α΄ κλίσης, με εξαίρεση την γενική ενικού και πληθυντικού των ουσιαστικών σε – ις (δύναμη – δυνάμεως / δυνάμεων), των ουδετέρων σε – ος (γένος) και – μα (όνομα), καθώς και μερικών ουσιαστικών με το θέμα σε – ν / – ντ (καθήκον).

Τα ιδιόκλητα ουσιαστικά, όπως γυνή (γυναικός), θρίξ (τριχός), βασιλεύς (βασιλέως), Ζεύς (Διός) έχουν αντικατασταθεί από τις αντίστοιχες μορφές της Α΄ κλίσης γυναίκα, τρίχα, βασιλιάς, Δίας.

5.1. Κατάργηση της δοτικής και αντικατάστασή της από την γενική και την αιτιατική

5.2. Η πρόθεση σε

  1. Η χρήση μορίων – θα και – να για τον μέλλοντα, την υποτακτική και την ευκτική
  2. Ο σχηματισμός του αορίστου με την κατάληξη – α και η χρήση των περιφραστικών χρόνων (παρακειμένου, υπερσυντελίκου, καθώς και του μέλλοντα: διαρκείας, στιγμιαίου, συντελεσμένου) έχω/είχα κάνει, θα κάνω, θα έχω κάνει. Στον παθητικό αόριστο εντοπίζουμε το θέμα – θη / -τη, με την χαρακτηριστική κατάληξη του παρακειμένου – κα (λύω, λύθηκα, γράφω, γράφτηκα)
  3. Τα πιο πολλά ανώμαλα ρήματα, καθώς και τα ρήματα σε –μι, έχουν καταργηθεί ή αντικαταστάθηκαν από πιο εύκολες μορφές, όπως φέρνω, έφερα, φέρθηκα αντί για το φέρω, οίσομαι, ήνεγκον, ενήνοχα, ηνέχθην ή δείχνω αντί για το δείκνυμι.

     Σαφώς, αυτά είναι μόνο βασικά στοιχεία και παραδείγματα που αναφέρθηκαν ως μία γενικευμένη προσέγγιση της περίπλοκης και πάμπλουτης δομής της νεοελληνικής γραμματικής. Είναι βέβαιο όμως ότι καλύπτουν τις βασικές γνώσεις της καθομιλουμένης γλώσσας, που είναι απαραίτητες για την καθημερινή επικοινωνία.

Άμεσα συνυφασμένο με την αναφερόμενη εξομάλυνση των φαινομένων της γραμματικής, είναι το ότι οι μαθητές με ευχέρεια και ζήλο μαθαίνουν και τις καθημερινές εκφράσεις της Νεοελληνικής. Τους προσελκύουν ιδιαίτερα οι σύγχρονες μέθοδοι διδασκαλίας της γλώσσας, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό διαφέρουν από την κοινότοπο, δασκαλοκεντρική μέθοδο διδασκαλίας των κλασικών γλωσσών. Το πιο σημαντικό είναι οι διδασκόμενοι να έχουν την δυνατότητα να ακούσουν την καθημερινή γλώσσα μέσω διάφορων οπτικο-ακουστικών μέσων. Με τις βασικές γνώσεις των Αρχαίων, παρόλο που πολύ συχνά οι ίδιοι δεν έχουν την πλήρη επίγνωση της ικανότητάς τους, οι μαθητές γίνονται επιδεκτικοί και περαιτέρω μαθήσεως, ειδικώς, όταν σιγουρευτούν ότι η εκμάθηση αυτή θα προλειάνει την επικοινωνία με τους Έλληνες συνομηλίκους τους. Ο ενθουσιασμός και η χαρά τους τότε θα πολλαπλασιαστούν.

Ομολογώ ότι έχω υιοθετήσει και εφαρμόζω πιστά αυτήν την ολιστική, μαθητοκεντρική μέθοδο, καθώς, όταν έκανα τα πρώτα μου βήματα στην Νεοελληνική, η αρχαιομάθεια με βοήθησε σε πολύ μεγάλο βαθμό. Ερχόμενη στην Αθήνα στο πρόγραμμα της Νεοελληνικής Γλώσσας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δεν ήξερα παρά μόνο ελάχιστες λέξεις της γλώσσας. Ωστόσο, χάρη στην γνώση των Αρχαίων Ελληνικών βρέθηκα στην ευχάριστη, αλλά παράλληλα δύσκολη θέση να παρακολουθώ μαθήματα στην τάξη προχωρημένων μαζί με πολλούς συμμαθητές με ελληνική καταγωγή, οι οποίοι μιλούσαν άπταιστα την γλώσσα, δεν γνώριζαν όμως την γραμματική. Το χάσμα που υπήρχε μεταξύ μας τότε το θεωρούσα αδύνατον να γεφυρωθεί. Σύντομα όμως κατάλαβα τι όφελος μου προσέφερε η αρχαιομάθεια. Σήμερα συνειδητοποιώ καθημερινά το πόσο με βοηθάνε τα αρχαία στον χειρισμό των Νέων Ελληνικών, αλλά και αντίστροφα, το ότι τα Νέα Ελληνικά συμβάλλουν σε αξιοσημείωτο βαθμό στην ανάγνωση κάποιου δυσνόητου αρχαίου κειμένου. Αν και δεν επιθυμώ να προκαλέσω τις αντιδράσεις σας και επειδή σέβομαι βαθιά το μέρος, όπου βρίσκομαι, εντούτοις, οφείλω να τονίσω ότι το γεγονός αυτό οφείλεται στην ερασμιακή προφορά.

Παρ’ όλα αυτά, όπως ήδη έχουμε επισημάνει, η αρχαιομάθεια μπορεί να αποτελέσει μεγάλο εμπόδιο στην αρχική εκμάθηση της Νεοελληνικής. Όσοι έχουν εξοικειωθεί με τους αυστηρούς κανόνες που διέπουν την γραμματική των Αρχαίων, με μεγάλη δυσκολία θα αποδεχτούν την αλλαγή τους, καθώς και την κατάργησή τους. Παράλληλα σήμερα έχουν παραμείνει εύχρηστα πολλά ανώμαλα ουσιαστικά και ρήματα. Σε μερικά καταλαβαίνουμε την αλλαγή, ενώ άλλα έχουν διατηρηθεί αναλλοίωτα. Είναι γεγονός όμως, όταν κανείς βρίσκεται πλέον σε επίπεδο να χειρίζεται εύκολα την γλώσσα, παραγκωνίζει τις αρχικές δυσκολίες, καθώς καταλήγει στο συμπέρασμα να θεωρεί τις γνώσεις του αυτονόητες.

Παράλληλα, είναι γεγονός ότι η αρχαιομάθεια αποτελεί μεγάλη διευκόλυνση για την αντίληψη της Νεοελληνικής, κυρίως στον γραπτό λόγο.

Είναι δεδομένο ότι πολλοί φιλόλογοι είναι αυτοδίδαχτοι και χειρίζονται την Νεοελληνική μόνο σε επίπεδο ανάγνωσης. Όταν πρόκειται για κείμενο της καθαρεύουσας, η ανάγνωσή τους είναι πλήρης, άνετη.

Ως φιλόλογοι θα συμφωνήσουμε ότι τα Αρχαία και τα Νέα Ελληνικά δεν είναι δύο αντίρροπες γλώσσες. Είναι αναμφισβήτητο ότι τα Νεοελληνικά αποτελούν εξέλιξη της γλώσσας, η οποία στο διάβα των αιώνων πέρασε από διάφορες φάσεις και μορφές. Η εξέλιξη αυτή είναι ευνόητη για την σύγχρονη εποχή. Εντούτοις είναι πολύ σημαντικό να σεβόμαστε την γλώσσα εμπλουτίζοντάς την συνεχώς με το γλωσσικό και εκφραστικό θησαυρό της <<αρχαίας μητέρας>> της.

Βάσει όλων αυτών, το αρχικό ερώτημα – ο τίτλος της σημερινής μου εισήγησης   – Η αρχαιομάθεια – πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της Νεοελληνικής Γλώσσας – δεν τίθεται πλέον ως ερώτημα, αλλά αποδεικνύεται ως αναμφισβήτητο δεδομένο.

Στο σημείο αυτό, δεν μπορώ να μην ανακαλέσω στην μνήμη τους στίχους ενός από τους κορυφαίους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας, του Οδυσσέα Ελύτη, ποιητή <<της πατριδογνωσίας>>, όπως τον αποκαλούν οι κριτικοί. Στους στίχους αυτούς ο ποιητής με έναν ιδανικό τρόπο δείχνει την αιώνια εξέλιξη της γλώσσας, σμιλεύοντας λέξη-λέξη τις εικόνες, τα χρώματα και την ιστορία της Ελλάδας, από τον καιρό που <<οι αθάνατοι βάδιζαν στην γη>> μέχρι σήμερα.

 

Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική.

το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου…

 Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου..

 Εκεί σπάροι και πέρκες

ανεμόδαρτα ρήματα

ρεύματα πράσινα μες στα γαλάζια

όσα είδα στα σπλάχνα μου ν’ ανάβουνε σφουγγάρια, μέδουσες

 με τα πρώτα λόγια των Σειρήνων

όστρακα ρόδινα με τα πρώτα μαύρα ρίγη…

 Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα πρώτα μαύρα ρίγη…

 Εκεί ρόδια, κυδώνια

θεοί μελαχροινοί, θείοι κ’ εξάδελφοι

το λάδι αδειάζοντας μες στα πελώρια κιούπια.

Και πνοές από τη ρεμματιά ευωδιάζοντας

λυγαριά και σχίνο

σπάρτο και πιπερόριζα

με τα πρώτα πιπίσματα των σπίνων-

ψαλμωδίες γλυκές με τα πρώτα-

πρώτα Δόξα Σοι…

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα

πρώτα-πρώτα Δόξα Σοι!..

 Εκεί δάφνες και βάγια

θυμιατό και λιβάνισμα

τις πάλες ευλογώντας και τα καριοφίλια

στο χώμα το στρωμένο με τ’ αμπελομάντιλα,

κνίσες, τσουγκρίσματα και Χριστός Ανέστη

 με τα πρώτα σμπάρα των Ελλήνων!

Αγάπες μυστικές με τα πρώτα λόγια του Ύμνου…

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα πρώτα λόγια του Ύμνου !.. 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

nv-author-image

Θεόφιλος Παπαδόπουλος