Το ποίημα του Καβάφη ”Φιλέλλην” είναι ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του. Είναι στοχαστικό, φιλοσοφικό και ενταγμένο σε ιστορικό πλαίσιο. Αναφέρεται στη δύναμη του ελληνικού πνεύματος και της ελληνικής παιδείας, που είχε διεισδύσει μέχρι τα βάθη της Ασίας από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου. Το ποίημα θέλει να εκφράσει τη σημασία του ελληνικού τρόπου ζωής, τον οποίο όλοι οι λαοί προσπαθούν να μιμηθούν έστω και αν δεν μπορούν να συνειδητοποιήσουν πλήρως την αξία του.
Κατά τον Καβάφη, ένας υπερόπτης ηγεμονίσκος μιας φανταστικής χώρας της Ασίας υπαγορεύει στον χαράκτη του τη μορφή που θα πρέπει να έχει το νέο νόμισμα που πρόκειται να θέσει σε κυκλοφορία. Ορίζει, για να αποθανατίσουν την βασιλεία του, να χαραχτεί αυτή η μορφή σοβαρή και μεγαλοπρεπής και η επιγραφή να είναι ”ως σύνηθες ελληνικά”. Τούτο δηλώνει ότι ελληνικές επιγραφές δεν χρησιμοποιούνται μόνο στις ελληνικές πόλεις αλλά και σε βαρβαρικές πόλεις για λόγους πολιτικούς, πολιτισμικούς αλλά και οικονομικούς φυσικά. Αυτό, επιπλέον, δηλώνει ότι ο ελληνισμός βρίσκεται παντού και σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο επικρατεί η ελληνική γλώσσα.
Ο Φιλέλλην ηγεμονίσκος, στην πραγματικότητα είναι πολύ λίγο Έλληνας. Διότι μιμείται άλλους βάρβαρους ηγεμόνες που και αυτοί δεν έχουν καμία σχέση με την ελληνική παιδεία, αλλά απλώς ακολουθούν ματαιόδοξα την επικρατούσα μόδα της εποχής τους και θεωρούν τους ποιητές και τους φιλοσόφους ματαιόσπουδους. Μπορεί να τους φιλοξενεί στην αυλή του, αλλά γι’αυτόν είναι άχρηστοι και ανεπρόκοποι. Θεωρεί ότι δεν έχει να κερδίσει τίποτα από την σοφία τους, αλλά μόνο την αίγλη ότι στην αυλή του επικρατεί το ελληνικό πνεύμα και η ελληνική παιδεία.
Αναρωτιέμαι λοιπόν, μήπως τυχόν σήμερα η ελληνική παιδεία στην Ευρώπη βρίσκεται στο επίπεδο του βαρβάρου ηγεμονίσκου ακόμα και στον τόπο όπου αυτή γεννήθηκε;
Φιλέλλην
Την χάραξι φρόντισε τεχνικά να γίνει.
Έκφρασις σοβαρή και μεγαλοπρεπής.
Το διάδημα καλλίτερα μάλλον στενό·
εκείνα τα φαρδιά των Πάρθων δεν με αρέσουν.
Η επιγραφή, ως σύνηθες, ελληνικά·
όχ’ υπερβολική, όχι πομπώδης—
μην τα παρεξηγήσει ο ανθύπατος
που όλο σκαλίζει και μηνά στην Pώμη —
αλλ’ όμως βέβαια τιμητική.
Κάτι πολύ εκλεκτό απ’ το άλλο μέρος·
κανένας δισκοβόλος έφηβος ωραίος.
Προ πάντων σε συστήνω να κυττάξεις
(Σιθάσπη, προς θεού, να μη λησμονηθεί)
μετά το Βασιλεύς και το Σωτήρ,
να χαραχθεί με γράμματα κομψά, Φιλέλλην.
Και τώρα μη με αρχίζεις ευφυολογίες,
τα «Πού οι Έλληνες;» και «Πού τα Ελληνικά
πίσω απ’ τον Ζάγρο εδώ, από τα Φράατα πέρα».
Τόσοι και τόσοι βαρβαρότεροί μας άλλοι
αφού το γράφουν, θα το γράψουμε κ’ εμείς.
Και τέλος μη ξεχνάς που ενίοτε
μας έρχοντ’ από την Συρία σοφισταί,
και στιχοπλόκοι, κι άλλοι ματαιόσπουδοι.
Ώστε ανελλήνιστοι δεν είμεθα, θαρρώ.
