Το Ρωμαίικο > Παιδεία > Επαναπροσδιορίζοντας το φιλότιμο στην εποχή μας / Του Νίκου Παπαδόπουλου*

Επαναπροσδιορίζοντας το φιλότιμο στην εποχή μας / Του Νίκου Παπαδόπουλου*

Πριν από λίγες ημέρες βρέθηκα τυχαία ακροατής μιας συζήτησης στον δρόμο δύο, κατά τα φαινόμενα, φίλων που είχαν κάποια αντιπαράθεση. Λέει, λοιπόν, ο ένας εκ των συνομιλητών: «Ρε φίλε, δεν έχεις καθόλου φιλότιμο», για να συνεχίσει απαντώντας στο «Γιατί;» του συνομιλητή του λέγοντας: «Καταρχήν, δεν κρατάς τον λόγο σου, είσαι άπληστος και δε σέβεσαι ορισμένα πράγματα». Δε θα είχε ιδιαίτερο νόημα να περιγράψω τη συνέχεια της συζήτησης, έτσι κι αλλιώς στη συνέχεια άλλαξα δρόμο, ωστόσο αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο τρόπος προσδιορισμού της έννοιας ‘‘φιλότιμο’’ στη συγκεκριμένη συζήτηση. Στοιχηματίζω πως, σε περίπτωση που μας ζητούσαν να ορίσουμε το φιλότιμο, ο καθένας από εμάς θα έδινε διαφορετική απάντηση, και αυτή ακριβώς είναι η ‘‘μαγεία’’ της όλης υπόθεσης. Πώς ορίζουμε, λοιπόν, το φιλότιμο στον 21ο αιώνα;

Διαχρονικά ο όρος έχει υποστεί πλήθος μεταβολών, με την έννοια των πολλών προσθαφαιρέσεων στο νόημά του. Προέρχεται, όπως εύκολα συμπεραίνει κανείς, από τον συνδυασμό των λέξεων φίλος και τιμή. Στα Αρχαία Ελληνικά: φιλότιμον < φιλέω και τιμή.

Η απλούστερη ερμηνεία είναι η προφανής, ο φίλος δηλαδή της τιμής, αυτός που κάνει κάτι τιμητικό. Στην Αρχαία Ελλάδα ο όρος συνδεόταν με την έννοια της τιμής, της υπερηφάνειας, της υστεροφημίας, σχετιζόταν δηλαδή με κάθε λογής ανδραγαθήματα. Οι πρώτες αναφορές στην έννοια ‘‘φιλότιμο’’ ως εγγενές χαρακτηριστικό του καλοκάγαθου πολίτη τοποθετούνται στους 6ο και 5ο προχριστιανικούς αιώνες μέσα από τα έργα προσωκρατικών και κλασικών φιλοσόφων. Ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο πρώτος εκ των επτά σοφών της αρχαιότητας και ο αρχαιότερος προσωκρατικός φιλόσοφος, είπε χαρακτηριστικά: «Το φιλότιμο για τον Έλληνα είναι σαν την αναπνοή. Ένας Έλληνας δεν είναι Έλληνας χωρίς αυτό. Θα μπορούσε κάλλιστα να μην είναι ζωντανός». Αναφορές στην έννοια υπάρχουν και στην Καινή Διαθήκη, και συγκεκριμένα σε τρία σημεία στις Επιστολές του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος, σε ελεύθερη μετάφραση, τονίζει σε ένα εξ αυτών: «Φιλοτιμούμαι να έρθω στη Ρώμη και ακόμα και να κηρύξω το Ευαγγέλιο και να σας εξηγήσω το Ευαγγέλιο».

Ας αφήσουμε όμως στην άκρη, στο πίσω μέρος του μυαλού μας αυτή την -κουραστική είναι η αλήθεια, αλλά συνάμα χρήσιμη- ιστορική αναδρομή και ας προχωρήσουμε σε πιο ουσιώδεις πτυχές της έννοιας ‘‘φιλότιμο’’. Πρόκειται για μία έννοια άκρως πλαστική και ευμετάβλητη, πλήρως τροποποιήσιμη κατά το δοκούν στο μυαλό και στην ψυχή του καθενός. Κατά καιρούς εσωκλείει ακόμη και αντιφατικές ιδιότητες: ισχυρογνωμοσύνη, υπερηφάνεια, ευθιξία από τη μία και ανιδιοτέλεια, πραότητα και αλληλοσεβασμό από την άλλη. Λίγο οξύμωρο, έτσι; Φαινομενικά και κυριολεκτικά ναι, είναι οξύμωρο. (Και) Γι’ αυτό όμως είναι απίστευτα δύσκολο, έως απίθανο, να οριστεί και να μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες. Εδώ καλά-καλά εμείς δεν μπορούμε να το ορίσουμε στα ελληνικά!

To ‘‘The Washington Oxi Day Foundation’’ χαρακτηρίζει το φιλότιμο ως το «Μυστικό των Ελλήνων, οι οποίοι, μεταξύ άλλων, επινόησαν τη δημοκρατία, τη σύγχρονη Ιατρική, τις ένορκες δίκες, την ελευθερία του λόγου, τα ατομικά δικαιώματα…». Όλα αυτά βέβαια εκφρασμένα μέσα στο ιστορικό πλαίσιο αξιών της κάθε εποχής. Δημόσια πρόσωπα, ελληνικής -και όχι μόνο- καταγωγής έχουν εκφράσει τις δικές τους απόψεις και τη δική τους ερμηνεία πάνω στην έννοια ‘‘φιλότιμο’’.

Ενδεικτικά, η Arianna Huffington έχει τονίσει πως το φιλότιμο «συνοψίζει όλα τα καλά του Ελληνικού χαρακτήρα […]. Να μη ζεις για τον εαυτό σου και μόνο, αλλά για κάτι μεγαλύτερο από σένα». Ο Dennis Mehiel μιλώντας για το φιλότιμο έχει πει το εξής: «Οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν την ευφυΐα να βρούν λέξεις για να περιγράψουν έννοιες με ιδιαίτερες αποχρώσεις». Τέλος, ο George Stephanopoulos έχει τονίσει σχετικά πως «είναι δύσκολο να βρει κανείς μια λέξη πιο γεμάτη με θετικές αξίες από τη λέξη ‘‘φιλότιμο’’. Είναι μια τέλεια λέξη».

Ωραία! Μιλήσαμε για την ιστορική πορεία της έννοιας ‘‘φιλότιμο’’, περιγράψαμε το οξύμωρο σχήμα που τη συνοδεύει, αναφερθήκαμε στο Oxi Day Foundation και παραθέσαμε μερικές ρήσεις σχετικά με τον όρο μας. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να (επαναπροσδιο)ορίσουμε την έννοια! Τι λέτε;

Αν ρωτούσατε εμένα, θα σας έλεγα πως το φιλότιμο εμπερικλείει μεν έννοιες όπως αξιοπρέπεια, τιμή, γενναιοδωρία, προθυμότητα, ανιδιοτέλεια, αυταπάρνηση και, και, και…αλλά αυτό που θα με εξέφραζε περισσότερο είναι να προσδιόριζα το φιλότιμο ως ένα είδος άρνησης της ηθικής σήψης, της παρακμής του αξιακού κώδικα. Ένα είδος διανοητικής και ηθικής ειλικρίνειας. Και αυτό διότι ο τελευταίος ‘‘ορισμός’’ έχει την ερμηνευτική επάρκεια να εξηγήσει όλα τα παραπάνω και ακόμη περισσότερα! Αλλά φυσικά αυτός ο ορισμός είναι παράγωγο της δικής μου ψυχοσύνθεσης. Η μαγεία της έννοιας ‘‘φιλότιμο’’ είναι ακριβώς η μη δυνατότητα πλήρους και ικανοποιητικού ορισμού της. Στο τέλος αυτό είναι που μετράει, να ανακαλύψει ο καθένας χαμένες, κρυμμένες (ή και εμφανείς) αρετές που χαρακτηρίζουν τον ίδιο ή ο,τιδήποτε καλό γύρω του και με βάση αυτές να ορίσει το φιλότιμο.

Αδιαμφισβήτητα, όπως έχει αποδειχθεί ιστορικά, το φιλότιμο, έστω και χωρίς να μπορούμε να το ορίσουμε επακριβώς, βοηθά στη συσπείρωση, στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Τώρα το χρειαζόμαστε ως έθνος περισσότερο από ποτέ! Το χρειαστήκαμε στις ένδοξες περιόδους, ειρηνικές και πολεμικές, της αρχαιότητας, το χρειαστήκαμε στη λαμπρή χιλιετή πορεία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το χρειαστήκαμε στη διατήρηση της εθνικής μας συνοχής και πίστης κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, το χρειαστήκαμε στην εθνική παλινόρθωση και υπεράσπιση της πατρίδας τους τελευταίους δύο αιώνες, το χρειαζόμαστε και σήμερα!

Κλείνοντας, θα είμαι απόλυτα ειλικρινής. Προσπαθώ εδώ και αρκετή ώρα, γράφοντας, σβήνοντας, ξαναγράφοντας κ.ο.κ. αυτές τις τελευταίες γραμμές, να βρω κάτι έξυπνο για να συνδέσω το φιλότιμο με το τι μπορούμε να κάνουμε ως μέλη της κοινωνίας, ως πολίτες της Ελλάδας για να έρθει η ανάπτυξη (ηθική πρωτίστως) ανόρθωση. Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο δύσκολο είναι οπότε θα αρκεστώ στα εξής (κοινότυπα): Ας εφαρμόσουμε τις αξίες που πρεσβεύει η λέξη, όποιες οικειοποιείται ο καθένας μας. Είναι όμορφο και συνάμα ηθικό να προσπαθήσουμε να ζήσουμε με γνώμονα το φιλότιμο. Απλά πράγματα, καθημερινής φύσης. Ας βοηθήσουμε έναν άνθρωπο που ζητάει την ελεημοσύνη μας, ας βοηθήσουμε μία κυρία στο δρόμο που δυσκολεύεται να μεταφέρει τα ψώνια της, ας είμαστε δίκαιοι στις συναλλαγές μας, ας σεβόμαστε το διαφορετικό, την αξιοκρατία, ας προωθούμε την τιμιότητα, ας, ας, ας!

Στην τελική, ας κάνουμε το φιλότιμο ανάγκη!

*Φοιτητή Φιλολογίας-Γλωσσολογίας στο ΑΠΘ(νυν μεταπτυχιακού)*

 

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

nv-author-image

Θεόφιλος Παπαδόπουλος