Το Ρωμαίικο > Παιδεία > Οι Διδάσκαλοι του Γένους / Μαρούλας Παπαευσταθίου – Τσάγκα*

Οι Διδάσκαλοι του Γένους / Μαρούλας Παπαευσταθίου – Τσάγκα*

Οι Διδάσκαλοι του Γένους είναι περιληπτική ονομασία για τους φωτισμένους Έλληνες λογίους της προεπαναστατικής περιόδου, και πιο συγκεκριμένα γι’ αυτούς που έδρασαν στο β΄ μισό του 18ου αιώνα έως την κήρυξη της Επανάστασης. Οι λόγιοι αυτοί, προσβλέποντας στην πνευματική αναγέννηση του Γένους, που θα οδηγούσε στην πολιτική αναγέννηση, δίδαξαν στα ελληνικά σχολεία του εξωτερικού ή της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, ενώ παράλληλα επιδόθηκαν στη συγγραφή έργων, που τυπώνονταν στα ελληνικά τυπογραφεία της Βενετίας, της Βιέννης, της Μόσχας και αλλού. Εξέδωσαν πολλά αρχαία ελληνικά κείμενα, έγραψαν βιβλία φιλοσοφικά, μαθηματικά, τεχνικά, παιδαγωγικά και γλωσσικά, μυθιστορήματα, ποιητικές συλλογές και αναγνώσματα ψυχαγωγικού περιεχομένου.

Ανάμεσα σ’ αυτή τη φωτεινή ομάδα των πνευματικών εργατών του νέου Ελληνισμού ξεχωρίζουν κάποιοι ως αστέρες πολύφωτοι, καθώς συνδύαζαν την ελληνική παιδεία με την Ορθοδοξία και έφτασαν μέχρι την αγιότητα.

Αυτοί είναι οι «πεντάριθμοι διαλάμψαντες άγιο της Αθωνιάδος Σχολής»:

Ο Άγιος και Ισαπόστολος Κοσμάς ο Αιτωλός

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης

Ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος

Ο Άγιος Μακάριος Νοταράς

Ο Άγιος Αθανάσιος ο Κουλακιώτης

Ονομάζονται Φιλοκαλικοί Πατέρες γιατί στήριξαν τον Ελληνισμό με το φιλοκαλικό ήθος της καθ’ ημάς Ανατολής δημιουργώντας τη φιλοκαλική αναγέννηση.

Οι Φιλοκαλικοί Πατέρες γνώριζαν ότι παιδεία αληθής είναι η φιλοκαλική, αυτή που αποβλέπει στην αποκατάσταση του «αρχαίου κάλλους» της μορφής του μαθητή, μα … πρώτα του δασκάλου! Αντιτασσόμενοι στην εκκοσμίκευση της εκκλησίας που εισήγαγε ο Διαφωτισμός,  τολμούσαν να διακηρύξουν μαζί με τον Άγιο Ιάκωβο τον Αδελφόθεο ότι «η φιλία του κόσμου έχθρα του Θεού εστι».  Έπιαναν ξανά τον μίτο της ελληνικής και χριστιανικής αλήθειας (α-λήθη). Διεγίγνωσκαν πού και πώς ρέει το αληθινό ποτάμι της μαθήσεως, της παράδοσης και της πίστης γιατί διακατείχοντο από την ορθότητα του δόγματος, την καθαρότητα του νου και της καρδιάς. Και αυτό έδινε καθαρότητα βλέμματος. Ορθοτομούσαν τον λόγο της αληθείας. Σαν τον οφθαλμό που δεν δέχεται ούτε ένα σκουπιδάκι. Το ασυμβίβαστο, για το οποίο κατηγορήθηκαν δεν ήταν άκαρδο. Ήταν μαρτυρικά ευαίσθητο και ταπεινά επίμονο.

Γνώριζαν ότι «παν δώρημα τέλειον άνωθεν εστι καταβαίνον» (Ιάκωβ. α, 17).  Πίστευαν στον Πατέρα των Φώτων και όχι στον αιώνα των φώτων. Η νηπτική στάση και θεώρηση της ζωής έκανε τους ίδιους δασκάλους – πρότυπα, κατά τον λόγο του Αγ. Ιωάννη Χρυσοστόμου: «Το πρότυπο του βίου να είσαι εσύ, να προβάλλεις σαν εικόνα, σαν ζωντανός νόμος, σαν κανόνας και ορόσημο υποδειγματικής ζωής».

Ο ησυχασμός του Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά, συνεχιστές του οποίου ήταν εκείνοι οι Πατέρες, μέσω της διδασκαλίας τους δεν είναι κάτι απρόσιτο, τρομακτικά άπιαστο ή μυστικιστικό, όροι που στις μέρες μας συγχέονται με την παραφθορά τους από τους χώρους του αποκρυφισμού και των ψευδο-μυστικιστικών οργανώσεων. Είναι η νηφάλιος εκείνη μέθη που «χαίρει εν πάσει» και όταν ακόμη περιπέσει «ποικίλοις πειρασμοίς». Επειδή έχει κατανοήσει ότι η «υπομονή» είναι αυτή που εργάζεται ώστε να γίνουμε «τέλειοι και ολόκληροι, εν μηδενί λειπόμενοι» και ότι αυτός είναι ο πραγματικός homo universalis. Άλλωστε ποιος άλλος, παρά ο  άνθρωπος της «Μίας, Αγίας Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας» μπορεί να είναι «καθολικός;»!

Οι φιλοκαλικοί διδάσκαλοι του Γένους αντιτάχθηκαν στον «αδιαφορισμό» που διέπνεε τους Έλληνες διαφωτιστές, στις αντιτριαδικές, αθεϊστικές αλλά και ευσεβιστικές  (Κοραής) τάσεις που προκαλούσαν τον ρωμαίικο τρόπο ζωής και πίστεως. Ήταν ικανοί να κατανοήσουν τις πνευματικές διαφοροποιήσεις του ευρωπαϊκού κόσμου και να αγωνιστούν για την ακεραιότητα του ελληνορθόδοξου τρόπου, διατηρώντας μία  απροσδόκητη για την εποχή θεολογική εγρήγορση και επίγνωση των βιωματικών προτεραιοτήτων της εκκλησίας.

Αυτοί οι δάσκαλοι αφουγκράζονταν τη φωνή του λαού και εξέφραζαν τη συνείδησή του με όλες τις ιδιαιτερότητές του, ενώ παράλληλα επιβεβαίωναν τη συνέχεια του Αγίου Όρους ως θεματοφύλακα της πατερικότητας. Η αντίδρασή τους στο ρεύμα της εποχής, δηλαδή στην ευρωπαϊκή κοσμογονία, προδίδει μία ιστορική διορατικότητα και οξυδέρκεια πραγματικά θαυμαστή.

Προσέφεραν με τη στάση τους και τη διδασκαλία τους μία «μαρτυρία πνευματικής και πολιτισμικής αυτοσυνειδησίας».

Οι φιλοκαλικοί διδάσκαλοι απορρίπτουν εξολοκλήρου την μετά το σχίσμα Ευρώπη, αρνούμενοι σ’ αυτήν κάθε σχέση με την πατερική παράδοση, θεολογικά και κοινωνικά, ως και κάθε δυνατότητα αναγέννησης του Γένους με τα δικά της «φώτα». Ο τρόπος υπάρξεως, που αυτή δημιουργεί, ανατρέπει το ορθόδοξο ήθος.

Δεν πολέμησαν την επιστήμη και τη φιλοσοφία αυτές καθεαυτές, αλλά την νεο-πλουτική στάση των «α-παιδεύτων» Ελλήνων να γαντζωθούν από αυτές και να εναποθέσουν εκεί όλη τους την ελπίδα αντί στην «άνω» σοφία. Δηλώνει χαρακτηριστικά ο Αθανάσιος Πάριος: «Η έξω σοφία δεν είναι από τη εδικήν την φύσιν ούτε καλή, ούτε κακή, αλλά από τη μεταχείρισιν των εχόντων αυτήν γίνεται καλή η κακή».

Και ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων,  «…Ουδεμίαν, ω φίλοι, ωφέλειαν δεν είναι καλή να προξενήση εις τον άνθρωπον η παιδεία χωρίς την φρόνησιν και των ηθών την χρηστότητα. Όσον τις είναι πολυμαθέστερος, τόσον κινδυνεύει να καταποντισθεί εις το πέλαγος της πολυμαθείας του, στερημένης του πηδαλίου της αρετής. Ο μόνος καρπός της παιδείας είναι η των ηθών ημερότης και αληθής φιλανθρωπία, χωρίς την οποίαν όστις καυχάται ότι είναι λόγιος και πεπαιδευμένος ψεύδεται, και δια τούτο μάλιστα γίνεται αξιοκατακριτώτερος. Ο αληθής πεπαιδευμένος γνωρίζεται από την φρόνημον διοίκησιν και οικονομίαν των περιστάσεών του, και την δυνατήν προσοχήν του, μήτε αυτός να απατηθεί, μήτε τους άλλους ποτέ του να απατήσει. Ο αληθής πεπαιδευμένος καταπατεί τας ατίμους ηδονάς, δεν νικάται ούτε από τας ευτυχίας, ούτε από τας δυστυχίας, αλλά ταύτας μεν υποφέρει γενναίως, εκείνας δε μετριοφρόνως οικονομεί, και δι’ όλης του της ζωής αγωνίζεται να διορθώνει όσον δύναται τα ελαττώματά του…».

Αυτή η θέση συνεχίζει εξ’ άλλου το πνεύμα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Σόλωνα και όλων των σοφών της αρχαιότητας. Στον αντίποδά της βρίσκεται η σχολαστική δυτική «ανάγνωση» των αρχαίων προγόνων μας. Ποια άποψη, αν όχι αυτή, προσεγγίζει περισσότερο το «πολυνοΐη και ουχί πολυμαθΐη» του Ηρακλείτου;

Πρότυπο των φιλοκαλικών διδασκάλων του Γένους ήταν ο Άγιος, ο θεούμενος άνθρωπος και κατά χάριν θεάνθρωπος και όχι ο «σοφός» του κόσμου.

«Υπογραμμίζουν τη σημασία της λειτουργικής ζωής, μέσα στην οποία διαμορφώνεται το ευχαριστιακό ήθος του εκκλησιαστικού σώματος». Η λατρεία είναι η κιβωτός του Γένους κατά τη δουλεία.

Συνειδητά η συγγραφική τους παραγωγή επικεντρώνεται σε πατερικές εκδόσεις [Γρηγόριο Παλαμά, ιδρυτή του ησυχασμού, Συμεών Νέο Θεολόγο, αναγεννητή του ησυχασμού, σε έκδοση γεροντικών κειμένων (η σοφία της ερήμου), λειτουργικών (ομιλιών, ακολουθιών, συναξαρίων, εγκωμίων)] και προπάντων της Φιλοκαλίας. Η Φιλοκαλία «προσφέροντας τη νηπτικοασκητική εμπειρία της ορθοδοξίας, απέβη πνευματική τροφή όλων των ορθοδόξων – και σλαβικών- χωρών και κριτήριο της νεώτερης θεολογίας μας, ως εμπειρική μαρτυρία της εκκλησιαστικής γνησιότητας».

Συνιστά πρόκληση αναμέτρησης δύο πολιτισμών. «Από τη μία η φρενίτιδα της προοόδου, που ειδωλοποιεί θριαμβευτικά την πιο στεγνή και στεγανή ανθρωποκεντρική αυτάρκεια του φυσικού και θνητού […] και από την άλλη μεριά η προτεραιότητα της αλήθειας και όχι της χρησιμότητας».

Στις δυτικόφρονες ευσεβιστικές χρηστοήθειες, εν είδει «savoir vivre», έρχοναι να αντιπαραβάλουν και θεωρητικά την «χρηστοήθεια» του Αγίου Νικοδήμου με πατερικές και αγιογραφικές αναφορές.

Ο «αντιευρωπαϊσμός» των νηπτικών αυτών διδασκάλων του Γένους δεν είναι κατ’ ανάγκη «φιλοτουρκισμός». Συμπλέει με τη γνωστή στάση του εθνομάρτυρα αγίου Κοσμά του Αιτωλού.

Σκοπός τους δεν ήταν η παιδεία να υπηρετήσει την αλαζονεία και την, μακιαβελλικού τύπου, κυριαρχία στους άλλους, αλλά η αρετή.

Αυτών των αρχών και τέτοιας πίστης θρέμμα ο Μακρυγιάννης, αντέτασσε στον  Ευρωπαίο: «Αν δεν υπάρχει σε σας αρετή, υπάρχει η δικαιοσύνη του μεγάλου Θεού, του αληθινού βασιλέα. Ότι εκείνου η δικαιοσύνη μας έσωσε και θέλει μας σώσει. Ότι όσα είπε αυτός είναι όλα αληθινά και δίκαια- και τα δικά σας ψέματα δολερά. Και όλοι οι τίμιοι Έλληνες δε θέλει κανένας ούτε να σας ακούσει, ούτε να σας ιδεί, ότι μας φαρμάκωσαν οι κακίες σας… Υπερασπίζετε τους άτιμους και παραλυμένους και καταντήσατε την κοινωνία παραλυσία…».

«Η συμβολή των ησυχαστών διδασκάλων του Γένους στη διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού είναι τεράστια γιατί έκαναν ορατό με όλους τους τρόπους ότι η ορθοδοξία δεν είναι θρησκευτική ιδεολογία ή μεταφυσικός στοχασμός, αλλά τρόπος υπάρξεως, που οδηγεί στη θέωση, μοναδικό για ορθοδοξία προορισμό του ανθρώπου ενδοϊστορικά και μεταϊστορικά».

Η γλώσσα που ομίλησαν και έγραψαν είναι «εκκλησιαστική ελληνική». Προσπάθησαν να μη ξεστρατίσουν πρώτα οι ίδιοι και οι μαθητές  τους από τη ρότα της Παράδοσης, αλλά και ο Ρωμηός που απορούσε για τα επισυμβαίνοντα. Προόδευαν εφαρμόζοντας το «στήκετε και κρατείτε τας παραδόσεις» η το «μη μεταίρε όρια αιώνια, α έθεντο οι πατέρες σου». (Παροιμ. 22,28)

Τα κίνητρα των εκκλησιαστικών αυτών ανδρών δεν ήταν φιλολογικά αλλά υπαρξιακά. Όσο αύξαναν οι θεολογικές γνώσεις και οι πνευματικές τους εμπειρίες τόσο βάθαιναν η μυστική και νηπτική βίωση της εν Χριστώ ζωής.

«Καρπός του αγώνα τους είναι τα χαριτόβρυτα λείψανά τους, τα απαράμιλλου αξίας δογματικά, ποιμαντικά, ερμηνευτικά τους έργα, τα μοναστήρια. Τα μοναστήρια αυτά κράτησαν την παράδοση των αγιασμένων κτητόρων τους. Οι κατανυκτικές αγρυπνίες του Παπαδιαμάντη και του Μωραϊτίδη στον Άγιο Ελισαίο της Πλάκας, η αφανής για τα μάτια των «φωτισμένων» λάτρεων της ευρωπαϊκής σοφίας λατρευτική και ποιμαντική δραστηριότης του αγίου παπα-Πλανά, ο Όσιος Αρσένιος της Πάρου, ο στρατηγός Μακρυγιάννης, ήταν η ώριμη συνέπεια της προηγηθείσης Φιλοκαλικής Αναγεννήσεως».

Η πρόταση ζωής του Έλληνος ανθρώπου και του Ελληνισμού σύμφωνα με τους «κολλυβάδες» βασιζόταν στη συνέχεια Αρχαιότητας- Βυζαντίου- Νεώτερης Ελλάδας. Αντίθετα, ο Κοραής και οι περί αυτόν αδυνατούσαν να δεχθούν τη συνέχεια και επιβίωση του Αρχαίου Ελληνισμού μέσα από τη σύνθεση με τον Χριστιανισμό των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας κατά τον χιλιόχρονο πολιτισμό του ‘Βυζαντίου’. Το ‘Βυζάντιο’, «πηγή ανανέωσης και σκευοφύλαξ της αρχαιότητος», ήταν για τον Κοραή διαρκής κατάπτωση και υποδούλωση, τροχοπέδη στην αναγέννηση του ελληνικού Γένους. Ο Χριστιανισμός ήταν για κείνον χρήσιμος για την ηθική και κοινωνική του πλευρά ενώ υποτιμούσε το δόγμα, τη λατρεία και κυρίως τη μυστική θεολογία. Δύο «αλληλοσυγκρουόμενες εκδοχές του κόσμου και της ελληνικότητας», όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο π. Γεώργιος Μεταλληνός.

Το «συναμφότερον» της ρωμαίικης εμπειρίας –γεύσης ζωής υφίσταται χάρη σ’ αυτό το μυροβλύζον ρυάκι της, που έρεε δίπλα στα κοχλάζοντα ποτάμια της θύραθεν σοφίας. Την φαινομενική ισχνότητά του αντιστάθμιζε η ποιότητα του πόσιμου νερού του. Ανέβλυζε ζωογόνο από την ίδια βρυσομάνα με το Δημοτικό τραγούδι, τους Χαιρετισμούς, τον Σωκράτη και τον Όμηρο…

Σήμερα αν συνεχίσουμε να νιώθουμε, να βιώνουμε την Ορθοδοξία και να απολαμβάνουμε αληθινής παιδείας, παρόλες τις εξωγενείς και ενδογενείς προσπάθειες στρεβλώσεώς της, οφείλεται στην αγάπη και τη φιλοτιμία αυτής της πολύτιμης μαγιάς, που όλο το φύραμα εζύμωσε. Στον καιρό τους πολεμήθηκαν και στον 20ο αιώνα υποτιμήθηκαν. Η μετανεωτερικότητα  του 21ου αιώνα όμως, τους έχει πολύ περισσότερο ανάγκη. Οι στεγνωμένες καρδιές μας από την κουραστική χρησιμοθηρία και την αγχώδη αναζήτηση της πληροφορίας της εποχής μας, αναζητά τη γνώση που την διαπνέει έρως σοφίας.

«Η παιδεία δεν είναι γνωσιολογική επιχείρηση, αλλά φιλία, έρωτας, αγάπη. Οι μαθητές παρά τα φαινόμενα υποφέρουν για την ομορφιά και την τάξη. Πάσχουν για την αγνότητα και την αλήθεια». Αν έχουμε τη δυνατότητα ακόμη να συνομιλούμε με τον Σολωμό, τον Μακρυγιάννη, τον Παλαμά, τον Παπαδιαμάντη, τον Μέγα Βασίλειο, τον Κόντογλου… και να καμαρώνουμε για την προίκα των προγόνων μας  είναι γιατί αυτοί οι Άγιοι Δάσκαλοι «έβαλαν πλάτη» για να μη χαθεί η ομορφιά και η αλήθεια. Μ’ αυτή θα πορευτούμε στους δυσχείμερους καιρούς που ζούμε και αυτή αξίζει να «μετά-κενώσουμε» στους μαθητές μας.

 

Γιατί, η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο!

 

*Σχολικής Συμβούλου Φιλολόγων

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

nv-author-image

Θεόφιλος Παπαδόπουλος