Αρχική » Κοινοτισμός » ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ* Γεωργίου Κοντογιώργη Δρ. Πολιτικῶν Ἐπιστημῶν

Κοινοτισμός

ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ* Γεωργίου Κοντογιώργη Δρ. Πολιτικῶν Ἐπιστημῶν

Θεόφιλος Παπαδόπουλος

23 Ιανουαρίου, 2026

0

ΑποθήκευσηΑποθηκεύτηκεΚαταργήθηκε 0

1. Ἀ­πὸ τὶς πρῶ­τες ἐ­νέρ­γει­ες τοῦ Κα­πο­δί­στρι­α μό­λις ἦρ­θε στὴν Ἑλ­λά­δα, στὶς 8.1.1828 ἦ­ταν νὰ ζη­τή­σει ἀ­πὸ τὴ Βου­λὴ –ποὺ προ­ῆλ­θε ἀ­πὸ τὴν Γ’ Ἐ­θνο­συ­νέ­λευ­ση τῆς Τροι­ζήνας (19.3–5.5. 1827) καὶ ἡ ὁ­ποί­α τὸν ἐ­ξέ­λε­ξε μὲ ἑ­πτα­ε­τῆ θη­τεί­α–, τὴν ἀ­να­στο­λὴ τοῦ Πο­λι­τι­κοῦ Συν­τάγ­μα­τος, ἐ­πει­δὴ “αἱ δει­ναὶ τῆς Πα­τρί­δος πε­ρι­στά­σεις καὶ ἡ δι­άρ­κει­α τοῦ πο­λέ­μου δὲν ἐ­συγ­χώ­ρη­σαν οὔ­τε συγ­χω­ροῦ­σι τὴν ἐ­νέρ­γει­αν” αὐ­τοῦ, ὡς πε­ρι­έ­χον­τος, ὅ­πως θὰ πεῖ σὲ ἄλ­λη πε­ρί­στα­ση, “ἁ­πά­σας τὰς δη­μο­κρα­τι­κὰς ἀρ­χὰς τῶν ἐ­πα­να­στα­τῶν τοῦ 1793″.

Στὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα τὸ Σύν­ταγ­μα τῆς Τροι­ζήνας ἐ­λά­χι­στη σχέ­ση εἶ­χε μὲ τὸ Σύν­ταγ­μα τῶν Γάλ­λων ἐ­πα­να­στα­τῶν, ὑ­πὸ τὴν ἔν­νοι­α ὅ­τι ἑ­δρα­ζό­ταν στὴν πο­λι­τι­κὴ κυ­ρι­αρ­χί­α τῶν πό­λε­ων/κοι­νῶν (προ­νο­οῦ­σε μό­νον γι­ὰ μί­α σκι­ώ­δη κεν­τρι­κὴ κυ­βέρ­νη­ση, ἡ ὁ­ποί­α ἐ­πι­πλέ­ον τε­λοῦ­σε ὑ­πὸ τὴν πλή­ρη ἐ­ξου­σί­α τῆς βου­λῆς), καὶ ὄ­χι στὸ πο­λι­τι­κὰ κυ­ρί­αρ­χο κεν­τρι­κὸ κρά­τος τοῦ Συν­τάγ­μα­τος τοῦ 1793. Ση­μα­σί­α ἔ­χει, ἐν­τού­τοις, νὰ συγ­κρα­τή­σου­με ἐ­ξαρ­χῆς ὅ­τι ὁ Κα­ππο­δί­στρι­ας δὲν δη­λώ­νει ἀν­τί­θε­τος ἐ­πὶ τῆς ἀρ­χῆς στὰ συν­τάγ­μα­τα αὐ­τά, ἀλ­λὰ στὴν ἐ­φαρ­μο­γή τους σὲ μί­α στιγ­μὴ ποὺ ἡ ἐ­πα­νά­στα­ση δι­αρ­κεῖ ἀ­κό­μη, ποὺ οὔ­τε κρά­τος ὑ­πάρ­χει οὔ­τε καὶ ἡ ἑλ­λη­νι­κὴ ὑ­πό­θε­ση τῆς ἀ­νε­ξαρ­τη­σί­ας ἔ­χει κρι­θεῖ καὶ οἱ Δυ­νά­μεις τῆς ἐ­πο­χῆς ἐ­χθρεύ­ον­ται ἀ­πο­λύ­τως τὶς ἰ­δέ­ες τους. Ση­μει­ώ­νου­με, ἐ­πί­σης, ὅ­τι ἡ ἀν­τίρ­ρη­ση τοῦ Κα­ππο­δί­στρι­α συ­νο­δεύ­ε­ται ἀ­πὸ τὴν ἐ­πι­σή­μαν­ση πὼς ἡ ἐ­νέρ­γει­ά του αὐ­τὴ εἶ­ναι προ­σω­ρι­νή, “ἕ­ως τῆς συγ­κρο­τή­σε­ως τῆς (νέ­ας) Ἐ­θνι­κῆς Συ­νε­λεύ­σε­ως” ποὺ ὁ­ρί­σθη­κε νὰ συ­νέλ­θει 2,5 μῆ­νες ἀρ­γό­τε­ρα, τὸν Ἀ­πρί­λι­ο 1828.

Τὸ προ­σω­ρι­νὸ πο­λι­τει­α­κὸ σχῆ­μα ποὺ ἐ­νέ­κρι­νε ἡ Βου­λή, μὲ εἰ­σή­γη­ση τοῦ Κα­πο­δί­στρι­α, προ­έ­βλε­πε τὴν κα­τάρ­γη­σή της καὶ τὴν σύ­στα­ση ἑ­νὸς κεν­τρι­κοῦ ἐ­ξου­σι­α­στι­κοῦ συμ­βου­λί­ου ἀ­πὸ 27 μέ­λη, τοῦ Πα­νελ­λη­νί­ου, ποὺ θὰ συμ­πα­ρί­στα­ται στὸν Κυ­βερ­νή­τη, μὲ γνω­μο­δο­τι­κὴ βα­σι­κὰ καὶ νο­μο­πα­ρα­σκευ­α­στι­κὴ ἁρ­μο­δι­ό­τη­τα. Οἱ πρά­ξεις τοῦ Κυ­βερ­νή­τη γι­ὰ νὰ εἶ­ναι ἔγ­κυ­ρες, ἔ­πρε­πε νὰ εἶ­ναι “θε­με­λι­ω­μέ­νες ἐ­πά­νω εἰς τὰς ἐγ­γρά­φους ἀ­να­φο­ρὰς τοῦ Πα­νελ­λη­νί­ου ἢ τῶν τμη­μά­των του“.

Πα­ράλ­λη­λα ὁ Κα­πο­δί­στρι­ας ὀρ­γά­νω­σε δι­οι­κη­τι­κὰ τὴν χώ­ρα σὲ (ἐ­πάλ­λη­λα) τμή­μα­τα, ποὺ ἑ­δρα­ζό­ταν στὸ σύ­στη­μα τῶ­ν κοι­νῶν: Κά­θε τμῆ­μα δι­αι­ρεῖ­ται “εἰς τὰς ἐξ ὧν σύγ­κει­ται ἐ­παρ­χί­ας καὶ αὗται πά­λιν εἰς πό­λεις, κώ­μας καὶ χω­ρί­α“.

Τοῦ­το δη­λώ­νει ὅ­τι ἐ­πι­λέ­γε­ται ἡ ἀρ­χὴ τῆς το­πι­κῆς καὶ πε­ρι­φε­ρει­α­κῆς πο­λι­τει­α­κῆς αὐ­το­νο­μί­ας, ποὺ ἀ­νά­γε­ται στὸ ἑλ­λη­νι­κὸ πα­ρελ­θὸν τῆς κο­σμό­πο­λης, ὄ­χι τῆς δι­οι­κη­τι­κῆς ἀ­πο­κέν­τρω­σης ἢ αὐ­το­δι­οί­κη­σης, ποὺ ἀ­να­πέμ­πει στὸ ἐ­ξερ­χό­με­νο ἀ­πὸ τὴ φε­ου­δαρ­χί­α πο­λι­τι­κὰ κυ­ρί­αρ­χο κεν­τρι­κὸ κρά­τος. Κα­θε­μί­α ἀ­πὸ τὶς βαθ­μί­δες αὐ­τὲς τῆς πο­λε­ο­τι­κῆς αὐ­το­νο­μί­ας δι­α­θέ­τει ἴ­δι­ον σύ­στη­μα δι­α­κυ­βέρ­νη­σης: οἱ δη­μο­γέ­ρον­τες, στὰ πρω­το­βάθ­μι­α κοι­νά, ἐ­κλέ­γον­ται μὲ κα­θο­λι­κὴ ψῆ­φο, ἀ­πὸ τοὺς πο­λί­τες ἄ­νω τῶν 25 ἐ­τῶν, ἐ­νῷ στὸ ἐ­πί­πε­δο τῆς ἐ­παρ­χί­ας, ἡ δι­οί­κη­ση ἀ­σκεῖ­ται ἀ­πὸ συλ­λο­γι­κὸ σῶ­μα ἀν­τι­προ­σώ­πων τῶν κοι­νῶν. Τὰ κοι­νὰ, “ἐ­ξα­κο­λου­θοῦν τὴν ἐ­νέρ­γει­αν τῶν χρε­ῶν των, ὡς καὶ πρό­τε­ρον” –δι­α­θέ­τουν τὶς ἴ­δι­ες ἁρ­μο­δι­ό­τη­τες ὅ­πως πρίν, τὶς ὁ­ποῖ­ες ἀ­σκοῦν σύμ­φω­να μέ τοὺς “ἄ­χρι τοῦδε κα­νό­νας“.

Στὶς ἁρ­μο­δι­ό­τη­τες αὐ­τές, ἑ­πο­μέ­νως, πε­ρι­λαμ­βά­νον­ται ἀ­φενὸς οἱ ἐ­σω­τε­ρι­κὲς ὑ­πο­θέ­σεις τοῦ κοι­νοῦ καὶ ἀ­φετέ­ρου, ἡ ἄ­σκη­ση τῶν ἁρ­μο­δι­ο­τή­των ποὺ συ­νά­δουν μὲ τὴν κεν­τρι­κὴ ἐ­ξου­σί­α. Ἀ­νά­με­σα σ᾿ ­αὐ­τές, ἡ πλέ­ον συμ­βο­λι­κὴ γι­ὰ τὴν ἀ­να­γω­γή τους στὸ σύ­στη­μα τῶν κοι­νῶν, ἀλ­λὰ καὶ οὐ­σι­ώ­δης, ἡ ὁ­ποί­α κρί­νει τὴν φύ­ση τοῦ (προ­σω­ρι­νοῦ) πο­λι­τει­α­κοῦ συ­στή­μα­τος ποὺ ἐ­πέ­λε­ξε ὁ Κυ­βερ­νή­της, εἶ­ναι ἡ ἄ­σκη­ση τῆς δη­μο­σι­ο­νο­μι­κῆς καί, γε­νι­κό­τε­ρα, τῆς δη­μο­σι­ο–οἰ­κο­νο­μι­κῆς ἁρ­μο­δι­ό­τη­τας, ἡ ὁ­ποί­α δη­λώ­νε­ται ρη­τῶς ὅ­τι ἀ­νή­κει στὰ κοι­νά. Τὰ κοι­νά, θὰ πεῖ, εἶ­ναι οἱ φο­ρεῖς “δι᾿ ὧν γί­νε­ται ἡ ἐ­νέρ­γει­α τῆς δη­μο­σί­ου οἰ­κο­νο­μί­ας”, ὑ­πὸ τὴν ἐ­πο­πτεί­α τῆς ἐ­παρ­χι­α­κῆς Δη­μο­γε­ρον­τί­ας.

Ἡ κεν­τρι­κὴ κυ­βέρ­νη­ση πα­ρί­στα­ται στὴν ἐ­παρ­χι­α­κὴ “Δη­μο­γε­ρον­τί­α” δι­ὰ τοῦ “ἐ­κτά­κτου ἐ­πι­τρό­που“, ὁ ὁ­ποῖ­ος, στὸ με­τα­βα­τι­κὸ στά­δι­ο, εἶ­ναι ἐ­πι­φορ­τι­σμέ­νος μὲ τὴν ὑ­πο­βο­ή­θη­ση τοῦ ἔρ­γου τῆς ἀ­να­συγ­κρό­τη­σης τοῦ συ­στή­μα­τος τῶν κοι­νῶν καὶ πε­ραι­τέ­ρω μὲ τὴν ἄ­σκη­ση ἁρ­μο­δι­ο­τή­των “ἔν­νο­μης ἐ­πι­στα­σί­ας” κα­τὰ τὴ λει­τουρ­γί­α τους καὶ τὴν ἐ­φαρ­μο­γὴ τῆς νο­μι­μό­τη­τας. Στὶς εἰ­δι­κό­τε­ρες πρό­νοι­ες, ποὺ θὰ εἰ­σα­γά­γει ὁ Κα­πο­δί­στρι­ας, εἶ­ναι προ­φα­νὴς ἡ μέ­ρι­μνά του νὰ ἐ­πα­να­φέ­ρει τὴν πο­λι­τει­α­κὴ ἰ­σορ­ρο­πί­α στὸ ἐ­σω­τε­ρι­κὸ τῶν κοι­νῶν, ποὺ ἀ­νέ­τρε­ψαν οἱ συν­θῆ­κες τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης, ὑ­πὲρ τῆς προ­ε­στι­κῆς τά­ξης. Μέ­ρι­μνα, ποὺ κα­τέ­τει­νε οὐ­σι­α­στι­κά, στὴν ἐ­πα­να­φο­ρὰ τοῦ λα­οῦ στὰ πράγ­μα­τα τῶν κοι­νῶν καὶ στὴν ἐγ­γρα­φὴ τῶν τε­λευ­ταί­ων στὸ γε­νι­κό­τε­ρο πο­λι­τει­α­κὸ γί­γνε­σθαι τοῦ κρά­τους. Καὶ τοῦ­το δι­ό­τι, σὲ ἀν­τί­θε­ση μὲ ὅ­τι συ­νέ­βαι­νε ὡς ἐ­πὶ τὸ πλεῖ­στον κα­τὰ τὴν προ–ἐ­πα­να­στα­τι­κὴ πε­ρί­ο­δο, ἡ αὐ­το­νό­μη­ση τῆς προ­ε­στι­κῆς τά­ξης καὶ ἡ ἰ­δι­ο­ποί­η­ση τῆς ἐ­ξου­σί­ας τῶν κοι­νῶν ἀ­πὸ αὐ­τήν, στὴ δι­άρ­κει­α ἐ­πα­νά­στα­σης, ἐκ­δη­λώ­θη­κε ἐ­φε­ξῆς μὲ τὴν ἄρ­νη­σή της νὰ ἐ­ναρ­μο­νι­σθεῖ μὲ τὸ δι­α­τα­κτι­κό της ἐ­θνι­κῆς πο­λι­τεί­ας. Ἀ­κραῖ­ες ἐκ­δη­λώ­σεις τοῦ φαι­νο­μέ­νου αὐ­τοῦ ἀ­πο­τε­λοῦν οἱ πε­ρι­πτώ­σεις τῶν Ὑ­δραί­ων καὶ τῶν Μα­νι­α­τῶν. Ἡ προ­ε­στι­κὴ τά­ξη θὰ ἀν­τι­τα­χθεῖ στὴν ἀ­πό­φα­ση τοῦ Κυ­βερ­νή­τη νὰ ἀ­να­λά­βει τὸ κέν­τρο μέ­ρος τῶν δη­μο­σί­ων προ­σό­δων ἢ νὰ ἐ­λέγ­ξει τὸν τρό­πο τῆς δι­α­χεί­ρι­σής τους ἀ­πὸ αὐ­τήν. Ὁ­ρι­σμέ­νοι μά­λι­στα θὰ φθά­σουν μέ­χρι τοῦ ση­μεί­ου νὰ ἀ­ξι­ώ­σουν ἀ­πο­ζη­μί­ω­ση γι­ὰ τὶς ἀ­πώ­λει­ες ποὺ ὑ­πέ­στη­σαν λό­γῳ τῆς συμ­με­το­χῆς τους στὴν ἐ­πα­νά­στα­ση.

Ἔ­χει ἐν­δι­α­φέ­ρον μά­λι­στα ὅ­τι ἡ με­ρί­δα τῆς προ­ε­στι­κῆς αὐ­τῆς τά­ξης, ποὺ ἐκ­προ­σω­πεῖ­το στὸ Πα­νελ­λή­νι­ο, προ­κει­μέ­νου νὰ ἐμ­πο­δί­σει τὴν ἐ­πα­νεί­σο­δο τοῦ λα­οῦ στὴν πο­λι­τεί­α τῶν κοι­νῶν, θὰ ἐ­πι­κα­λε­σθεῖ τὸ ἐ­πι­χεί­ρη­μα τοῦ «ἐ­ξευ­ρω­πα­ϊ­σμοῦ» τῆς χώ­ρας, ἀ­ξι­ώ­νον­τας ἀ­πὸ τὸν Κα­ππο­δί­στρι­α νὰ κα­ταρ­γή­σει τὴν κα­θο­λι­κὴ ψῆ­φο (στὴν Ἀγ­γλί­α τό­τε κα­τεῖ­χε τὸ δι­καί­ω­μα ψή­φου μό­λις τὸ 7% τῶν ἀν­δρῶν). Στὴν ἀ­ξί­ω­ση αὐ­τὴ ὁ Κυ­βερ­νή­της θὰ δι­α­κρί­νει «μί­αν ἀ­νί­κη­τον δυ­σκο­λί­αν», ἡ ὁ­ποί­α συ­νί­στα­ται «εἰς τὸ ὅ­τι δὲν ἔ­χω τὴν δύ­να­μιν νὰ κά­μω ἕ­να νό­μον, ὁ ὁ­ποῖ­ος θέ­τει ὅ­ρους εἰς τὸ δι­καί­ω­μα τῆς ψή­φου. Δι­καί­ω­μα, τὸ ὁ­ποῖ­ον ὁ ἑλ­λη­νι­κὸς λα­ὸς δο­ξά­ζει, ὅ­τι με­τε­χει­ρί­σθη ἕ­ως σή­με­ρον χω­ρὶς πε­ρι­ο­ρι­σμὸν».  Ὅ­πως θὰ ἐ­πι­ση­μά­νει ὁ τό­τε ἀν­τιπρέ­σβης τῆς Ρω­σί­ας στὴν Ἑλ­λά­δα, «οἱ κοτ­ζαμ­πά­ση­δες αὐ­τοὶ «χρη­σι­μο­ποι­οῦν­τες τὰς φι­λε­λευ­θέ­ρας ἀρ­χὰς ὡς μέ­σον δι­αι­ω­νί­σε­ως τῆς ἐ­πιρ­ρο­ῆς των», ἐ­στρά­φη­σαν μὲ μί­σος κα­τὰ τοῦ Κυ­βερ­νή­τη,«κα­θ᾿ ὅσον ἀ­πα­γο­ρεύ­ει τὰς ἁρ­πα­γάς, τι­μω­ρεῖ τοὺς ἐ­νό­χους καὶ προ­στα­τεύ­ει τοὺς κα­τα­πι­ε­ζο­μέ­νους…».

Ἡ ἀ­πο­τυ­χί­α τοῦ Κα­πο­δί­στρι­α νὰ ἀν­τι­με­τω­πί­σει τὴ στα­σι­α­στι­κή, συ­χνά, ἀν­τι­πο­λί­τευ­ση τῆς προ­ε­στι­κῆς τά­ξης, θὰ τὸν ὁ­δη­γή­σει στὴν ἐ­πι­λο­γὴ τῆς κα­θα­ρῆς δι­οι­κη­τι­κῆς ἀ­πο­κέν­τρω­σης. Μέ­σῳ τῆς Δ’ Ἐ­θνι­κῆς Συ­νέ­λευ­σης καὶ στὴ συ­νέ­χει­α μὲ Ψή­φι­σμα τοῦ 1830, θὰ ἀ­πο­φα­σι­σθεῖ ὅ­πως «μέ­χρι τὴν ἔκ­δο­ση τοῦ (νέ­ου) ἐ­κλο­γι­κοῦ νό­μου, τὸ συμ­βού­λι­ο τῶν δη­μο­γε­ρόν­των  «θέ­λει δι­ο­ρί­ζε­σθαι ἀ­πὸ τὴν κυ­βέρ­νη­σιν ἐ­κλε­γό­με­νο ἀ­πὸ τὸν κα­τά­λο­γο πο­λι­τῶν, τὸν ὁ­ποῖ­ον θέ­λει προ­βά­λλει εἰς αὐ­τὴν αἱ το­πι­καὶ ἀρ­χαί, καὶ τῶν ὁ­ποί­ων τὸν ἀ­ριθ­μὸν θέ­λει δι­πλα­σι­ά­σει ἡ Γε­ρου­σί­α». Συγ­χρό­νως, ἐ­πι­χει­ρεῖ νὰ ὀρ­γα­νώ­σει καὶ νὰ ἐ­λέγ­ξει τὰ δη­μό­σι­α οἰ­κο­νο­μι­κὰ ἀ­πὸ τὸ κέν­τρο, πρᾶγ­μα ποὺ ἔ­θι­γε κα­τα­φα­νῶς τὰ αὐ­θαί­ρε­τα ἢ μὴ προ­νό­μι­α τῆς προ­ε­στι­κῆς τά­ξης. Ἐ­φε­ξῆς οἱ το­πι­κοὶ πό­ροι ἀ­πο­φα­σί­ζε­ται νὰ εἰ­σά­γον­ται «εἰς τὸ ἐ­θνι­κὸν τα­μεῖ­ον… καὶ ἡ κυ­βέρ­νη­σις (νὰ) τοὺς δα­πα­νᾶ ὅ­ταν καὶ ὅ­πως ἐγ­κρί­νει εἰς τὰς ἀ­νάγ­κας ἑ­κά­στης τῶν ἐ­παρ­χι­ῶν, χρεί­ας δὲ τυ­χού­σης, (νὰ) ἔ­χει τὸ δι­καί­ω­μα νὰ τοὺς ἐ­ξο­δεύ­ει καὶ εἰς τὰς κοι­νὰς τοῦ ἔ­θνους ἀ­νάγ­κας».

Ἀ­ξί­ζει νὰ προ­σε­χθεῖ ἡ δι­α­δρο­μὴ τῆς προ­ε­στι­κῆς τά­ξης: ἀ­πὸ τὰ συν­τάγ­μα­τα ποὺ ἀ­να­πα­ρῆ­γαν αὐ­θεν­τι­κὰ τὸ σύ­στη­μα τῶν κοι­νῶν, τὴν πο­λι­τεί­α τῶν ὁ­ποί­ων εἶ­χαν οἰ­κει­ο­ποι­η­θεῖ, στὴ δι­άρ­κει­α τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης, θὰ ὁ­δη­γη­θεῖ στὴν ἄ­καμ­πτη ὑ­πε­ρά­σπι­ση μί­ας ἐκ­δο­χῆς τους, αὐ­τῆς ποὺ προ­έ­κυ­ψε ἀ­πὸ τὴν ἀ­να­τρο­πὴ τῶν ἐ­σω­τε­ρι­κῶν τους ἰ­σορ­ρο­πι­ῶν στὴ δι­άρ­κει­α τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης. Συγ­χρό­νως, θὰ θε­ω­ρή­σει ἀ­πο­λύ­τως συμ­βα­τὸ μὲ τὰ συμ­φέ­ρον­τά της τὸ «συν­ταγ­μα­τι­κὸ» ἐ­πι­χεί­ρη­μα τῆς εὐ­ρω­πα­ϊ­κῆς με­τα–φε­ου­δα­λι­κῆς ὀρ­θο­τα­ξί­ας, πρὶν προ­σχω­ρή­σει ἐ­ξ ὁλο­κλή­ρου, στὸ τέ­λος, στὴ βαυ­α­ρι­κὴ ἀ­πο­λυ­ταρ­χί­α. Ἡ τε­λευ­ταία, ὡς κρα­τι­κὴ δε­σπο­τεί­α, προ­έ­κρι­νε τὸν ὁ­λο­σχε­ρῆ ἐγ­κι­βω­τι­σμὸ τῆς κοι­νω­νί­ας τῶν πο­λι­τῶν στὴν ἰ­δι­ω­τι­κὴ σφαί­ρα καὶ τὴν ἀ­πο­κλει­στι­κὴ ἰ­δι­ο­ποί­η­ση τῆς πο­λι­τι­κῆς ἀ­πὸ τὴ νέ­α, κα­τα­φα­νῶς χει­ρό­τε­ρη, ἐκ­δο­χὴ τοῦ «κοτ­ζαμ­πα­σι­δι­σμοῦ», τὴ βου­λευ­το­κρα­τί­α.

2. Ἀ­πὸ τὰ ἀ­νω­τέ­ρω ὀ­λί­γα προ­κύ­πτει νο­μί­ζω ἀ­βί­α­στα ὅ­τι ὁ Κα­ππο­δί­στρι­ας εἶ­χε κα­τὰ νοῦν ἕ­να κρά­τος, τὸ ὁ­ποῖ­ο ἐγ­γρα­φό­ταν στὸ ἱ­στο­ρι­κὸ κε­κτη­μέ­νο τῆς ἑλ­λη­νι­κῆς οἰ­κου­με­νι­κῆς κο­σμό­πο­λης, ποὺ συγ­κέν­τρω­νε ἄλ­λω­στε τὴν ὁ­μο­θυ­μί­α τῶν προ­ε­πα­να­στα­τι­κῶν Ἑλ­λή­νων. Ἕ­να κρά­τος ποὺ δὲν ἐν­σάρ­κω­νε μο­νο­σή­μαν­τα τὸ πο­λι­τει­α­κὸ σύ­στη­μα, ἀλ­λὰ τὸ ἐ­πι­μέ­ρι­ζε ἀ­νά­με­σα στὴν κεν­τρι­κὴ κυ­βέρ­νη­ση καὶ στὰ κοι­νά, ἀ­φε­νὸς καὶ ἀ­φετέ­ρου ἀ­νά­με­σα στὴν κοι­νω­νί­α τῶν πο­λι­τῶν, συγ­κρο­τη­μέ­νη σὲ Δῆ­μο, στὸ πλαί­σιο­ τῶν κοι­νῶν, καὶ στὴν ἀ­να­φο­ρι­κὴ στὸ κοι­νὸ συμ­φέ­ρον κεν­τρι­κὴ πο­λι­τι­κὴ ἐ­ξου­σί­α. Στὸ πρό­σω­πο τοῦ Κα­πο­δί­στρι­α παί­χθη­κε ἡ τε­λευ­ταί­α πρά­ξη τοῦ δι­α­κυ­βεύ­μα­τος τῆς οἰ­κου­με­νι­κῆς κο­σμό­πο­λης, δη­λα­δὴ τῆς προ­ο­πτι­κῆς ἑ­νὸς κρά­τους ποὺ θὰ ἦ­ταν ἱ­κα­νὸ νὰ ἐν­σαρ­κώ­σει τὸ ἀν­θρω­πο­κεν­τρι­κὸ κε­κτη­μέ­νο τοῦ ἑλ­λη­νι­σμοῦ καὶ νὰ τὸ ἀν­τι­τεί­νει στὴν ἀ­νερ­χό­με­νη εὐ­ρω­πα­ϊ­κὴ ἀ­πο­λυ­ταρ­χί­α καί, ἀρ­γό­τε­ρα, στὸ πρω­το–ἀν­θρω­πο­κεν­τρι­κὸ κρά­τος ἔ­θνος.

Τὶς ἰ­δέ­ες αὐ­τὲς ὁ Κα­πο­δί­στρι­ας, ποὺ εἴ­δα­με νὰ ἐ­πι­χει­ρεῖ νὰ ἐ­φαρ­μό­σει κα­τὰ μι­κρὸν ὡς Ὑπουρ­γὸς Ἐ­ξω­τε­ρι­κῶν τῆς Ρω­σί­ας καὶ στὸ ἐ­πί­πε­δο τῆς εὐ­ρω­πα­ϊ­κῆς Ἠ­πεί­ρου, γνώ­ρι­ζε κα­λῶς ὅ­τι ὄ­φει­λε νὰ τὶς συγ­κε­ρά­σει μὲ τὸ κυ­ρί­αρ­χο ρεῦ­μα τῆς κρα­τι­κῆς Δε­σπο­τεί­ας ἢ ἀ­πο­λυ­ταρ­χί­ας τῆς ἐ­πο­χῆς. Γι᾿  αὐ­τὸ καὶ στὰ ἔγ­γρα­φά του πρὸς τὴ Βου­λή, τὸ Πα­νελ­λή­νι­ο καὶ τοὺς λοι­ποὺς πα­ρά­γον­τες τοῦ τό­που, δὲν ἔ­παυ­ε νὰ ἐ­πι­ση­μαί­νει τοὺς κιν­δύ­νους ποὺ ἐγ­κυ­μο­νοῦ­σε γι­ὰ τὴν Ἑλ­λά­δα ἡ πρό­ω­ρη προ­ώ­θη­ση μί­ας ὁ­ρι­στι­κῆς πο­λι­τει­α­κῆς ρύθ­μι­σης πρὶν ἀ­πο­φα­σι­σθεῖ ἡ ἀ­νε­ξαρ­τη­σί­α της ἀ­πὸ τὶς Δυ­νά­μεις τῆς εὐ­ρω­πα­ϊ­κῆς Δε­σπο­τεί­ας: «…χρε­ω­στεῖ­τε νὰ θε­ω­ρή­σε­τε σπου­δαί­ως τὴν ἐ­σω­τε­ρι­κὴν δι­οί­κη­σιν…. ὅ­τι αὐ­τὴ δέν… εἶ­ναι δυ­να­τὸν νὰ κα­νο­νι­σθεῖ δι­ὰ συν­ταγ­μα­τι­κῶν καὶ μο­νί­μων νό­μων, εἰ­ μὴ ὅ­ταν ἡ τύ­χη τῆς Ἑλ­λά­δος ἀ­πο­φα­σι­σθεῖ ὁ­ρι­στι­κῶς…». Ὁ Ν. Σπη­λι­ά­δης στὰ Ἀ­πο­μνη­μο­νεύ­μα­τά του γί­νε­ται σα­φέ­στε­ρος ὅ­ταν λέ­ει ὅ­τι «ὁ Κα­ππο­δί­στρι­ας γνω­ρί­ζων τοὺς βα­σι­λεῖς [τῆς ἀ­πο­λυ­ταρ­χι­κῆς Εὐ­ρώ­πης], ἐ­ξεύ­ρει ὅ­τι δὲν ἐμ­πο­ρεῖ ἡ Ἑλ­λὰς νὰ κυ­βερ­νᾶ­ται δη­μο­κρα­τι­κῶς, ὅτε [ὅ­ταν] ἀ­πὸ αὐ­τοὺς πε­ρι­μέ­νει τὴν σω­τη­ρί­αν της. Ἐ­ξεύ­ρει ὅ­τι αὐ­τοὶ δὲν θέ­λουν νὰ ὑ­πάρ­ξει εἰς κα­νὲν μέ­ρος τοῦ κό­σμου Δη­μο­κρα­τί­α, καὶ μ᾿ ὅ­λον ὅ­τι δη­μο­κρα­τι­κό­τα­τος καὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν καρ­δί­αν, νο­μί­ζει χρέ­ος του ἱ­ε­ρὸν νὰ δεί­ξει εἰς τοὺς βα­σι­λεῖς, … ὅ­τι οἱ Ἕλ­λη­νες δὲν θέ­λουν κυ­βερ­νᾶσθαι δη­μο­κρα­τι­κῶς»..

Μί­α ἄλ­λη δι­ά­στα­ση τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ ζη­τή­μα­τος, ποὺ συ­νέ­χε­ται ἄρ­ρη­κτα μὲ τὸ ἐ­σω­τε­ρι­κὸ σύ­στη­μα τῆς χώ­ρας, καὶ μα­ζὶ μὲ τὴ μοῖρα τοῦ Κα­πο­δί­στρι­α, συν­δέ­ε­ται μὲ τὸ μέ­γε­θος καί, συγ­κε­κρι­μέ­να, μὲ τὴ δυ­να­τό­τη­τά του νὰ ἀν­τα­πο­κρι­θεῖ καὶ νὰ δι­α­χει­ρι­σθεῖ τὴ φι­λο­δο­ξί­α τοῦ ἑλ­λη­νι­σμοῦ τῆς ἐ­πο­χῆς. Ἤ­δη, ἀ­πὸ πο­λὺ νω­ρίς, ἀλ­λὰ καὶ μέ­χρι τέ­λους ἡ ὑ­πό­θε­ση τοῦ ἑλ­λη­νι­σμοῦ συν­δέ­θη­κε ἄρ­ρη­κτα μὲ τὴν ἐ­πί­λυ­ση τοῦ Ἀ­να­το­λι­κοῦ ζη­τή­μα­τος. Ἡ ἀ­πόρ­ρι­ψη τῆς ἑλ­λη­νι­κῆς ἐ­πα­νά­στα­σης ἀρ­χι­κὰ καὶ στὴ συ­νέ­χει­α ἡ ἐ­πι­λο­γὴ τοῦ μι­κροῦ, μὴ αὐ­τάρ­κους καὶ θε­σμι­κὰ ἐ­ξαρ­τη­μέ­νου κρά­τους, ἀ­πὸ τὶς Δυ­νά­μεις, ἦ­ταν ἀ­πο­λύ­τως συ­νυ­φα­σμέ­νο μὲ τὶς βλέ­ψεις τους στὴν Ἀ­να­το­λή. Μὲ πολ­λὴ ἀ­γω­νί­α οἱ το­πι­κοὶ ἀ­πε­σταλ­μέ­νοι τῶν Δυ­νά­με­ων δι­έ­κρι­ναν, ἀ­κό­μη καὶ στὸ δεύ­τε­ρο ἥ­μι­συ τοῦ 19^ου αἰ­ῶ­να, τὸν κίν­δυ­νο ὁ ἑλ­λη­νι­σμὸς νὰ οἰ­κει­ο­ποι­η­θεῖ τὴν Ὀθω­μα­νι­κὴ Αὐ­το­κρα­το­ρί­α καὶ νὰ ἀ­πο­τε­λέ­σει ἀ­νά­χω­μα στὶς ἐ­πε­κτα­τι­κές τους βλέ­ψεις. Ὅ­πως γρά­φει ἕ­να ἀ­πὸ αὐ­τοὺς «Ὁ κα­τα­με­ρι­σμὸς τῆς ἀ­πε­ράν­του [Ὀθω­μα­νι­κῆς] αὐ­το­κρα­το­ρί­ας εἰς πολ­λὰ ἀ­νε­ξάρ­τη­τα κρά­τη, θὰ ἦ­το προ­τι­μό­τε­ρον δι­ὰ τὴν Εὐ­ρώ­πην πα­ρὰ νὰ ἀ­φε­θεῖ ἡ ἑλ­λη­νι­κὴ φυ­λὴ νὰ ἐ­πε­κτα­θεῖ, νὰ κυ­ρι­αρ­χή­σει παν­τοῦ, καὶ νὰ ἀ­πο­τε­λέ­σει ἀ­πέ­ραν­τον ἑλ­λη­νι­κὴν αὐ­το­κρα­το­ρί­αν, πο­λὺ με­γά­λην ἐν σχέ­σει μὲ τὰ Δυ­νά­μεις τῆς Εὐ­ρώ­πης. Εἶ­ναι τὸ ὄ­νει­ρον τῆς φυ­λῆς αὐ­τῆς. [Καὶ] θὰ τὸ ἐ­πι­τύ­χω­σιν μὲ τὸν και­ρὸν δι­ό­τι με­τα­ξὺ αὐ­τῶν καὶ τῶν Τούρ­κων τὸ μέλ­λον δὲν εἶ­ναι ἀμ­φί­βο­λον. Θὰ εἶ­ναι ἀ­νυ­πό­μο­νοι ἀ­φ᾿ ὅτου δὲν θὰ ἔ­χω­σιν ἀ­νάγ­κην τῆς ὑ­πο­στη­ρί­ξε­ως τῶν Εὐ­ρω­παί­ων» (Derrasse, Λάρ­να­κα, 1859).

Στὴν ὀ­πτι­κὴ αὐ­τὴ τῆς ἐ­πί­λυ­σης τοῦ Ἀ­να­το­λι­κοῦ ζη­τή­μα­τος θὰ προ­σχω­ρή­σει τὸ δεύ­τε­ρο ἥ­μι­συ τοῦ 19^ου αἰ­ῶνα καὶ ἡ Ρωσ­ί­α, ἡ ὁ­ποί­α μά­λι­στα, ἀρ­γό­τε­ρα, ὑ­πὸ τὸ σο­σι­α­λι­στι­κό της κα­θε­στώς, θὰ ὑ­πο­νο­μεύ­σει ἀ­κό­μη καὶ τὸ ἐγ­χεί­ρη­μα ποὺ προ­έ­κυ­ψε ἀ­πὸ τὴ συν­θή­κη τῶν Σε­βρῶν. Τὴν πε­ρί­ο­δο αὐ­τή, ποὺ ἡ Ρω­σί­α θὰ ἐγ­κα­τα­λεί­ψει τὸ ἑλ­λη­νι­κὸ σχέ­δι­ο γι­ὰ τὴν ἐ­πί­λυ­ση τοῦ Ἀ­να­το­λι­κοῦ ζη­τή­μα­τος καὶ θὰ στρα­φεῖ στὸν Παν­σλα­βι­σμὸ –ὑ­πο­στη­ρί­ζον­τας τοὺς Βαλ­κα­νι­κοὺς ἐ­θνι­κι­σμούς–, ὁ Ντο­στο­γέφ­σκυ, σὲ ἄρ­θρο του, ἀ­φοῦ δι­α­λο­γί­ζε­ται γι­ὰ τὸν δρό­μο ποὺ πρέ­πει νὰ ἀ­κο­λου­θή­σει ἡ Ρω­σί­α γι­ὰ τὸν ἐκ­συγ­χρο­νι­σμὸ της –τὸν γερ­μα­νι­κὸ ἢ τὸν ἑλ­λη­νι­κὸ– ἀ­πο­φαί­νε­ται ὅ­τι αὐ­τὸς ποὺ τῆς ἁρ­μό­ζει εἶ­ναι ὁ ἀ­πὸ κά­θε ἄ­πο­ψη ἀ­νώ­τε­ρος ἑλ­λη­νι­κὸς δρό­μος. Ὅ­μως θὰ ὑ­πο­γραμ­μί­σει μὲ ἔμ­φα­ση ὅ­τι «ἀρ­γὰ ἢ γρή­γο­ρα ἡ Κων­σταν­τι­νού­πο­λη πρέ­πει νὰ γί­νει δι­κή μας [τῆς Ρω­σί­ας], ἀ­φοῦ πέ­ρα­σε πι­ὰ ὁ και­ρὸς ὅ­που οἱ Γραι­κοί, λα­ὸς ἀ­πεί­ρως λε­πτό­τε­ρος ἀ­πὸ τοὺς χον­τρο­κο­μέ­νους Γερ­μα­νούς, λα­ὸς μὲ ἀ­συγ­κρί­τως πε­ρισ­σό­τε­ρα κοι­νὰ στοι­χεῖ­α ἀ­πὸ ὅ,τι οἱ ἐν­τε­λῶς ἀ­νό­μι­οί μας Γερ­μα­νοί, λα­ὸς πο­λυ­πλη­θὴς καὶ ἀ­φο­σι­ω­μέ­νος, [….θὰ μπο­ροῦ­σαν νὰ ἔ­χουν] ἐ­πι­κρα­τή­σει στὰ πο­λι­τι­κὰ πράγ­μα­τα τῆς Ρω­σί­ας». Τὸ νὰ ἀ­φή­σου­με…. ἕ­να τό­σο ση­μαν­τι­κὸ ση­μεῖ­ο τῆς Οἰ­κου­μέ­νης [στοὺς Ἕλ­λη­νες]…εἶ­ναι πλέ­ον ἀ­δύ­να­το».

Κλεί­νω μὲ μί­α μό­νο δι­α­πί­στω­ση: ἡ στρο­φὴ αὐ­τὴ τῆς ρω­σι­κῆς πο­λι­τι­κῆς καὶ ἡ ἀ­πο­μά­κρυν­σή της ἀ­πὸ τὴν Ἑλ­λά­δα, δὲν κό­στι­σε ἁ­πλῶς στὴν ἑλ­λη­νι­κὴ χώ­ρα. Τὴν πλή­ρω­σε μὲ ἀ­σύμ­με­τρο κό­στος καὶ ἡ Ρω­σί­α, ἡ ὁ­ποί­α ὄ­χι μό­νον δὲν κα­τέ­λα­βε τὴν Κων­σταν­τι­νού­πο­λη, ὅ­πως σχε­δί­α­ζε ἀ­κό­μη στὸ τέ­λος τοῦ 19^ου αἰ­ῶ­να, ἀλ­λὰ συ­νέ­βα­λε τὰ μέ­γι­στα στὴ δη­μι­ουρ­γί­α ἑ­νὸς μεί­ζο­νος ἀν­τι­πά­λου στὸ ζω­τι­κὸ μα­λα­κό της ὑ­πο­γά­στρι­ο.

Μὲ τὴν ἐ­πι­σή­μαν­ση τῆς ἱ­στο­ρι­κῆς αὐ­τῆς μαρ­τυ­ρί­ας, ποὺ ἀ­να­δει­κνύ­ει τὸ ἐ­σω­τε­ρι­κὸ καὶ τὸ ἐ­ξω­τε­ρι­κὸ πε­ρι­βάλ­λον, μὲ τὸ ὁ­ποῖ­ο εἶ­χε νὰ ἀν­τι­πα­λέ­ψει ὁ Κα­πο­δί­στρι­ας, ὡς κυ­βερ­νή­της τῆς Ἑλ­λά­δας, θέ­λω νὰ ὑ­παι­νι­χθῶ, ἐ­π᾿ εὐ­και­ρί­α, μί­α ἐ­ξό­χως ση­μαν­τι­κὴ γε­ω­πο­λι­τι­κὴ πα­ρά­με­τρο τῆς σχέ­σης με­τα­ξὺ Ρω­σί­ας καὶ Ἑλ­λά­δας, ἐ­ξίσου ἐ­πί­και­ρη στὶς ἡ­μέ­ρες μας. Ἡ ἐ­πι­λο­γὴ ἢ μὴ τῆς Ἑλ­λά­δας ἀ­πὸ τὴ Ρω­σί­α ὡς στρα­τη­γι­κοῦ ἑ­ταί­ρου, ἐ­ξα­κο­λου­θεῖ νὰ ἀ­πο­τε­λεῖ κρί­σι­μης ση­μα­σί­ας δι­α­κύ­βευ­μα γι­ὰ τὸ μέλ­λον καὶ τῶν δύ­ο χω­ρῶν. Ὅ­σες φο­ρὲς ἡ Ρω­σί­α ἀ­πο­φά­σι­σε νὰ ἀ­πο­μα­κρυν­θεῖ ἀ­πὸ τὴν Ἑλ­λά­δα ἔ­βλα­ψε ἐ­πί­σης τὰ συμ­φέ­ρον­τά της. Ἡ Ρω­σί­α, μὲ τὴν Τουρ­κί­α ὡς με­γά­λη δύ­να­μη στὸ μα­λα­κό της ὑ­πο­γά­στρι­ο καὶ οὐ­σι­α­στι­κὰ χω­ρὶς τὴν ἀ­ξι­ω­μα­τι­κὴ πα­ρου­σί­α τῆς Ἑλ­λά­δας, θὰ ἀ­ναγ­κα­σθεῖ νὰ σμι­κρύ­νει ση­μαν­τι­κὰ τὴ γε­ω­πο­λι­τι­κή της φι­λο­δο­ξί­α καί, ἐν­δε­χο­μέ­νως, θὰ ἐ­πα­νέλ­θει στὴν ἐ­σω­στρέ­φει­ά της.

*Ἀ­να­κοί­νω­ση τοῦ Κα­θη­γη­τοῦ Γ. Κον­το­γι­ώρ­γη στὴ Συν­δι­ά­σκε­ψη μὲ θέ­μα: “Ἰωάννης Κα­ππο­δί­στρι­ας καὶ σύγ­χρο­νες ρω­σο­ελ­λη­νι­κὲς σχέ­σεις”.

Περιοδικό Ερώ, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2014