Ακολουθεί ομιλία μου στην εκδήλωση μνήμης και τιμής με τίτλο ” Ο Οικουμενικός Μιχαλής Χαραλαμπίδης ” που πραγματοποιήθηκε στη Λάρνακα στις 10 Νοεμβρίου. Ο Οικουμενικός Μιχάλης Χαραλαμπίδης
Κυρίες και κύριοι,
φίλες και φίλοι,
Σήμερα δεν στεκόμαστε απλώς για να θυμηθούμε έναν άνθρωπο που πέρασε. Στεκόμαστε για να τιμήσουμε έναν άνθρωπο που μένει. Τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Έναν Έλληνα που υπήρξε ταυτόχρονα βαθιά ριζωμένος στον τόπο του και ανοιχτός στον κόσμο. Έναν στοχαστή, πολιτικό και οραματιστή που κατάφερε να κάνει τον πόνο, την ιστορία και τη μνήμη του λαού του, καθολική υπόθεση, αφήνοντας ανεξίτηλη σφραγίδα στον εθνικό και δημόσιο βίο.
Όταν μιλούμε για τον «οικουμενικό» Μιχάλη Χαραλαμπίδη, δεν εννοούμε έναν άνθρωπο που ήθελε να αρέσει σε όλους. Εννοούμε έναν άνθρωπο που υπερβαίνοντας τον εαυτό του, κατάφερε να υπερβεί και τα σύνορα, πιστεύοντας πως η δικαιοσύνη και η αξιοπρέπεια δεν είναι προνόμιο ενός έθνους, αλλά δικαίωμα κάθε ανθρώπου.
Η ζωή και το έργο του
Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης γεννήθηκε το 1948, παιδί προσφύγων από την αλησμόνητη Σάντα του Πόντου. Μεγάλωσε μέσα στη μνήμη μιας χαμένης πατρίδας, αλλά ποτέ δεν την άφησε να γίνει θρήνος· την έκανε γνώση και δύναμη. Σπούδασε κοινωνιολογία και πολιτικές επιστήμες στη Ρώμη όπου διέφυγε ως διωκόμενος από το καθεστώς επειδή ήταν μέλος του ΠΑΚ. Επαναπατρίστηκε και συνέχισε τον αγώνα στα δύσκολα χρόνια της μεταπολίτευσης, υπήρξε μέλος της ομάδας των επτά ιστορικών στελεχών που συνυπέγραψαν την ιδρυτική διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ στις 3 του Σεπτέμβρη το 1974 αμέσως μετά την Τουρκική Εισβολή. Ο Μιχάλης δεν ήταν απλώς αρνητής του δόγματος «η Κύπρος κείται μακράν», αλλά θεωρούσε την πληγή στο νησί αναπόσπαστη συνιστώσα του χρέους του προς την Ιστορία.
Ήταν από εκείνους που πίστεψαν ότι η πολιτική μπορεί να είναι όργανο ηθικής και όχι εργαλείο εξουσίας. Πίστευε ότι «Η πολιτική θα είναι ιερή, ή δεν θα είναι πολιτική». Δεν φοβήθηκε να μιλήσει, δεν υποτάχθηκε στο «βολικό». Και μέσα στο Κοινοβούλιο, στάθηκε ο πρώτος που έθεσε επίσημα το ζήτημα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.
Στον πρόλογο του βιβλίου του «Η Γη του Πόντου», ο Δημήτρης Ψαθάς αναφέρει μεταξύ άλλων ότι δεν «επιτρέπεται να θυσιάζουμε την ιστορική αλήθεια σε καμιά σκοπιμότητα… Να ρίξουμε το πέπλο της λήθης στο παρελθόν, αλλά να ΞΕΡΟΥΜΕ, όχι να κρύβουμε…. Μόνο έτσι, ξέροντας εμείς τους Τούρκους και ξέροντας εκείνοι εμάς και το στιγματισμένο παρελθόν τους, μπορεί κάποτε να χαράξουμε μια ελληνοτουρκική φιλία πάνω σε στέρεες βάσεις».
Με πρωτοβουλία λοιπόν του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, καθιερώθηκε η 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης — όχι ως εθνική καταγγελία, αλλά ως ανθρώπινη υπόμνηση του τι σημαίνει απώλεια και ευθύνη. Όχι ως αναφορά εκδίκησης, αλλά αποστροφής στον θανατισμό.
Αυτό ακριβώς αποτέλεσε και την αφορμή της γνωριμίας μας, το 1989, και της εκ τότε εποικοδομητικής συνεργασίας με τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Σε μια από τις συχνές επισκέψεις του στην Κύπρο, με επισκέφθηκε στο γραφείο μου και με ενημέρωσε για την πορεία του αγώνα αναγνώρισης της γενοκτονίας που διέπραξε η Τουρκία εις βάρος του ποντιακού ελληνισμού, όπως και εις βάρος άλλων λαών που είχαν την ατυχία να εδράζονται σε περιοχή όμορη με αυτήν. Στα πλαίσια αυτής της συνεργασίας, τον Μάρτιο του 1994, αμέσως μετά την αναγνώριση της γενοκτονίας από το Ελληνικό Κοινοβούλιο,
επικοινώνησα μαζί του και του ζήτησα σχετικό με την αναγνώριση υλικό, για να σταλεί αίτημα στην Βουλή των Αντιπροσώπων Κύπρου προς αναγνώριση της γενοκτονίας και από την Κυπριακή Δημοκρατία. Ο Μιχάλης μου έστειλε τα Πρακτικά και το έγγραφο που είχε καταθέσει ο Ανδρέας Παπανδρέου.
Σε συνεννόηση μαζί του, εστάλη επιστολή στον τότε Πρόεδρο της Βουλής κ. Αλέξη Γαλανό. Έτσι, στις 19 Μαΐου 1994, με την ευκαιρία των εβδομήντα οκτώ χρόνων από τη γενοκτονία των Ποντίων που οργανώθηκε και εκτελέστηκε από τους Νεότουρκους από το 1916 μέχρι το 1923, κατατέθηκε από όλα τα κοινοβουλευτικά κόμματα και εγκρίθηκε ομόφωνα το ψήφισμα (118) το οποίο «Στιγματίζει ανεπιφύλακτα τη γενοκτονία που είχε ως αποτέλεσμα τον αφανισμό 353.000 Ποντίων και τον ξεριζωμό του υπόλοιπου ποντιακού ελληνισμού, και υποστηρίζει την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας και την ηθική δικαίωση των 2.500.000 Ελλήνων Ποντίων ανά τον κόσμο». Με αυτόν τον τρόπο η Κύπρος επίσημα κοινώνησε με το ποντιακό ζήτημα.
Η Αναγνώριση της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού, απελευθέρωσε την σκέψη των Ποντίων και όλοι μας αποκτήσαμε Δικαίωμα στην Μνήμη…..Δημιουργώντας την ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ.
Ο Μιχάλης κατόρθωσε με την αναγνώριση να αναστήσει στην μνήμη μας την Πατρίδα τις διώξεις τις σφαγές τους, βιασμούς, τις ατελείωτες, εξαντλητικές πορείες, τα τάγματα εργασίας, τις γυναικοκτονίες, τις παιδοκτονίες, τις βρεφοκτονίες κλπ. εγκλήματα που αιτιολογούν, κατά το Μιχάλη, την συμπερίληψη του Κεμαλισμού στους ισμούς του Θανάτου.
Μετά την αναγνώριση της γενοκτονίας οι σύλλογοί μας εκτός από τους χορούς τα ήθη και τα έθιμα, ασχολήθηκαν και με την Ιστορική μας Αυτογνωσία, με το θέμα της αναγνώρισης της Γενοκτονίας, χωρίς βέβαια να λείπουν οι ανταγωνιστικές συγκρούσεις. Ιδρύονται Σύλλογοι σ’ ολόκληρη την Οικουμένη, νέες Ομοσπονδίες, Συνομοσπονδίες και διάφοροι άλλοι φορείς.
Η Γενοκτονία τεκμηριώνεται επίσης μέσα από το έργο του καθηγητή Ιστορίας Νέου Ελληνισμού στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Κωνσταντίνου Φωτιάδη, καθώς και μέσα από αρχεία ξένων χωρών. Επιπλέον, αναγνωρίζεται από Κοινοβούλια κρατών και πολιτειών σε διάφορες χώρες.
Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης είναι παρόν άμεσα ή έμμεσα και αποτελεί για όλους μας την αναφορά ενότητας και ήθους, όπως ακριβώς ή μάνα και η γιαγιά σε μια παραδοσιακή ποντιακή οικογένεια.
Παράλληλα με τον αδιάληπτο αγώνα, υπήρξε συγγραφέας 27 βιβλίων και διανοούμενος με λόγο ευθύ και ουσιαστικό. Έγραψε, δίδαξε, μίλησε — πάντοτε με τη συνείδηση ότι η σκέψη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά πράξη. Είτε μιλούσε για την παιδεία, είτε για τον πολιτισμό, είτε για τη δημοκρατία, ο λόγος του είχε πάντα το ίδιο στίγμα: ευθύτητα και αγάπη για την αλήθεια.
Οι αξίες του – Μνήμη, ταυτότητα, ήθος
Στη σκέψη του Μιχάλη Χαραλαμπίδη τρεις αξίες είναι κεντρικές: η μνήμη, η ταυτότητα και το ήθος.
Για εκείνον, η Μνήμη δεν ήταν άσκηση νοσταλγίας· ήταν εργαλείο ζωής. Δεν ζητούσε να γυρίσουμε στο παρελθόν, αλλά να το κατανοήσουμε για να μην το ξαναζήσουμε. Έλεγε πως η λήθη είναι η πιο ύπουλη μορφή συνενοχής — και πως ένας λαός που δεν θυμάται, παύει να υπάρχει. Η διεκδίκηση της αναγνώρισης της γενοκτονίας δεν ήταν για εκείνον μια εθνικιστική πράξη· ήταν πράξη ανθρωπισμού διότι θα μπορούσε να αποτελέσει εργαλείο σε μια προσπάθεια να απαλλαχτεί ο πλανήτης από τις ιδεολογίες του θανάτου.
Όσον αφορά την Ταυτότητα, ο Χαραλαμπίδης έδειξε ότι η ρίζα δεν σε φυλακίζει· σε θεμελιώνει. Δεν έβλεπε τον Πόντο ως περιφέρεια του Ελληνισμού, αλλά ως πυρήνα του. Και πίστευε ότι από την κατανόηση της δικής μας ρίζας μπορούμε να φτάσουμε στην κατανόηση των άλλων λαών. Η ταυτότητα, έλεγε, δεν είναι τείχος — είναι γέφυρα.
Το ήθος: Σε μια εποχή που η πολιτική γίνεται συχνά επάγγελμα, εκείνος την αντιμετώπισε ως καθήκον. Δεν ακολούθησε την εύκολη πορεία της κομματικής σιωπής· προτίμησε τη μοναξιά του ανθρώπου που λέει την αλήθεια. Και, όπως κάθε αληθινός διανοούμενος, πλήρωσε το τίμημα της ελευθερίας του λόγου του. Μετά την προφητική του ομιλία σε ώτα μη ακουόντων στο συνέδριο του 1996 ο Μιχάλης σταδιακά αποστασιοποιήθηκε από το ΠΑΣΟΚ και η απαρχή του νέου αιώνα τον βρίσκει στο περιθώριο της πολιτικής να αγωνίζεται πλαισιωμένος από λίγους πιστούς φίλους και υποστηρικτές, με τη Δημοκρατική Περιφερειακή Ένωση, για την τιμή του αγώνα. Ήταν εύκολο να τον επικαλεστούν για να αρέσουν αλλά δύσκολο να τον παρακολουθήσουν. Πόσο μάλλον να τον ακολουθήσουν.
Ο οικουμενικός του χαρακτήρας
Ας σταθούμε λίγο στη λέξη «οικουμενικός». Δεν είναι τίτλος, είναι ουσία. Ο Χαραλαμπίδης πίστευε σε έναν ελληνισμό ανοιχτό, όχι φοβικό. Έναν ελληνισμό που δεν φοβάται να μιλήσει με τους άλλους, να συνεργαστεί, να εμπνεύσει και να εμπνευστεί. Οραματίστηκε μια πολυκεντρική Ελλάδα που θα ευημερεί σε όλη της την επικράτεια και θα αποτελεί εχέγγυο ειρήνης και ανθρωπισμού στα Βαλκάνια, στην Ευρώπη, στον κόσμο.
Όταν μιλούσε για τη γενοκτονία, μιλούσε ταυτόχρονα για την Αρμενία, για τους Ασσυρίους, για όλους όσους έχασαν πατρίδες και ανθρώπους. Έλεγε πως η μνήμη ενός λαού είναι η μνήμη της ανθρωπότητας· και πως, αν ένας λαός σωπάσει, σωπαίνει μαζί του κι ένα κομμάτι του κόσμου.
Οικουμενικός, λοιπόν, γιατί η δική του Ρωμιοσύνη δεν ήταν τοπική. Ήταν πολιτισμός. Μιλούσε για τον Πόντο, αλλά εννοούσε τη Δικαιοσύνη. Μιλούσε για τη Ρωμανία, αλλά εννοούσε τον Άνθρωπο. Γι’ αυτό και η σκέψη του βρήκε ακροατές και πέρα από τα ελληνικά όρια — σε συνέδρια, σε διεθνείς οργανισμούς, σε συναντήσεις όπου ο ελληνικός λόγος ξαναβρήκε το κύρος του.
Θα ήταν, ίσως, παράλειψη να μην αναφέρουμε την πόλη «Ρωμανία» όπως την είχε οραματιστεί∙ Να κτίζεται κάπου στην Θράκη. Το σχέδιο της πόλης είχε εκπονηθεί αφιλοκερδώς από τον αρχιτέκτονα P. Silk, σύζυγο της Δήμητρας Παπαδοπούλου, γραμματέα της ΟΣΕΠΕ, και κυκλοφόρησε ευρέως. Θα ήταν μια παραθαλάσσια πόλης, όπως η Τραπεζούντα, με πολιούχο τον Άγιο Ευγένιο για τον οποίο η εκκλησία έχει ήδη κτιστεί. Και μόνο ο σχεδιασμός της πόλης, προσέλκυσε οικουμενικό ενδιαφέρον. Δυστυχώς το όραμα τερματίστηκε με τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου.
Γιατί παραμένει επίκαιρος;
Μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος: γιατί να μιλάμε σήμερα για τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη; Ζούμε σε άλλους καιρούς, με άλλες ανάγκες. Μα ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται η φωνή του. Σε έναν κόσμο που ξεχνά εύκολα, εκείνος μας θυμίζει ότι η λήθη δεν είναι πρόοδος — είναι ήττα. Σε μια εποχή που οι ταυτότητες γίνονται αφορμές μίσους, εκείνος μας δείχνει ότι η ταυτότητα μπορεί να είναι πράξη αγάπης και δημιουργίας.
Σε μια κοινωνία που συχνά αποθεώνει το πρόσκαιρο, εκείνος μιλούσε για το διαχρονικό.
Και, μέσα σε μια πολιτική που συχνά βουλιάζει στον λαϊκισμό, εκείνος κράτησε το ήθος της ευθύνης.
Το έργο του μάς προσκαλεί να κοιτάξουμε την ιστορία όχι σαν σκιά, αλλά σαν φως που οδηγεί. Και κυρίως, να θυμόμαστε ότι ο πολιτισμός δεν είναι κάτι που κληρονομούμε· είναι κάτι που καλλιεργούμε.
Ένα μάθημα ζωής
Αυτό ήταν ίσως το μεγαλύτερο μήνυμά του: ότι η πατρίδα δεν είναι τόπος μόνο· είναι τρόπος.
Τρόπος να φέρεσαι, να θυμάσαι, να νοιάζεσαι.
Να μην ξεχνάς το χωριό των προγόνων σου, αλλά να το κουβαλάς μέσα σου σαν πηγή έμπνευσης.
Να κάνεις την ιστορία πράξη πολιτισμού, και τον πόνο πράξη αγάπης.
Γι’ αυτό και σήμερα, όσοι μιλούν για τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη, δεν μιλούν απλώς για έναν πολιτικό· μιλούν για έναν δάσκαλο συνείδησης. Έναν άνθρωπο που έμαθε σε μια ολόκληρη γενιά Ποντίων — αλλά και Ελλήνων γενικότερα — πως δεν φτάνει να είσαι περήφανος· πρέπει να είσαι ενεργός.
Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης και η Κύπρος
– «Δεν υπάρχει πρόβλημα Αιγαίου.
– Δεν υπάρχει πρόβλημα νησιών.
– Δεν υπάρχει Κουρδικό πρόβλημα.
– Δεν υπάρχει Κυπριακό πρόβλημα.
– Ένα είναι το πρόβλημα. Η Τουρκία».
Και ακόμη,
«Ξεκινήσαμε αυτό το μεγάλο κίνημα να πάμε στην Κερύνεια. Όμως, αντί να πάμε στην Κερύνεια, καταλήξαμε να φτάσουμε στα Ίμια».
Αυτά είπε ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης στο 4ο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ το 1996. Και οι χιλιάδες σύνεδροι, όρθιοι, αποθέωναν για πολλή ώρα.
Σ’ αυτό εδώ το σημείο, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας κ. Νίκο Χριστοδουλίδη, ο οποίος πολύ εύστοχα αξιοποιεί τον όρο «ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ» για να καταγγείλει την Τουρκία για τα εγκλήματα που έχει κάνει εις βάρος των Ποντίων, των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και των άλλων λαών. Καθώς επίσης και για την στήριξη των Ποντίων κατοίκων της Κύπρου.
Κυρίες και κύριοι,
Η παρουσία του Μιχάλη Χαραλαμπίδη στην ιστορία δεν τελειώνει με τη βιογραφία του. Συνεχίζεται για κάθε άνθρωπο που αρνείται να ξεχάσει. Συνεχίζεται για κάθε νέο που ψάχνει την αλήθεια πέρα από τα συνθήματα. Συνεχίζεται σε κάθε κοινωνία που ζητά δικαιοσύνη χωρίς εκδίκηση και μνήμη χωρίς μίσος.
Ο «οικουμενικός» Μιχάλης Χαραλαμπίδης μάς άφησε μια παρακαταθήκη:
Να είμαστε Έλληνες όχι από συνήθεια, αλλά από ευθύνη.
Να είμαστε πολίτες όχι από τύχη, αλλά από συνείδηση.
Να είμαστε άνθρωποι όχι από ανάγκη, αλλά από επιλογή.
Αν κάτι οφείλουμε σε εκείνον, είναι να συνεχίσουμε να σκεφτόμαστε, να θυμόμαστε, να πράττουμε. Να κρατήσουμε ζωντανή την πίστη του πως η αλήθεια μπορεί να γίνει πολιτική πράξη, και πως η μνήμη μπορεί να γίνει γέφυρα ανάμεσα στους λαούς.
Γιατί, τελικά, αυτός ήταν ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης:
ένας άνθρωπος που έκανε την ταυτότητα οικουμενική και το όραμα ελληνικό.
Ένας σύγχρονος Απολλώνιος Τιανεύς.
Εν κατακλείδι:
Σαν αναγνώριση της προσφοράς του Μιχάλη Χαραλαμπίδη ας αναφέρουμε επιγραμματικά τις ενέργειες, απότοκο του έργου του:
– Δημιουργία νέων συλλόγων, ομοσπονδιών και άλλων σχετικών φορέων.
– Ιδρύεται έδρα Ποντιακών Σπουδών στο Α.Π.Θ. με χρηματοδότηση του Ιβάν Σαββίδη.
– Ιδρύεται έδρα Ποντιακών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, για μεταπτυχιακές σπουδές.
– Στο Πανεπιστήμιο Θράκης και στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας διδάσκεται η ποντιακή διάλεκτος.
– Σε συλλόγους διδάσκονται σε εθελοντική βάση η ποντιακή διάλεκτος και αυτογνωσία της ποντιακής ιστορίας και πολιτισμού.
– Γράφονται βιβλία: ιστορικά, λαογραφικά, λεξικά.
– Διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου τόσο δια ζώσης όσο και διαδικτυακά σε ολόκληρο τον κόσμο.
– Γράφονται σενάρια και ανεβαίνουν θεατρικά έργα με θέμα την Γενοκτονία και άλλα θέματα του Πόντου.
– Ο κ. Ιβάν Σαββίδης, επιχειρηματίας από την Ρωσία, χρηματοδοτεί την τηλεοπτική σειρά «Κόκκινο Ποτάμι» με θέμα τα εγκλήματα των Νεότουρκων, του Μουσταφά Κεμάλ και των Τσετών του Τοπάλ Οσμάν.
– Εγκαινιάζονται Μνημεία για να θυμίζουν το Έγκλημα.
– Κτίζονται εκκλησίες ανά τον κόσμο αφιερωμένες στην Παναγία Σουμελά οι οποίες αποτελούν σημείο αναφοράς πίστης και αγώνα μέχρις ότου αναγνωρίσει και η Τουρκία την Γενοκτονία των Ποντίων και να επαναληφθούν πολιτικές γενοκτονίας.
– Δημόσια πάρκα και σχολεία αφιερώνονται στον ποντιακό ελληνισμό.
– Στο διαδίκτυο αναρτώνται βίντεο με θεατρικά έργα και ομιλίες σχετικά με τη Γενοκτονία.
Ευχαριστώ για την προσοχή σας!
Άγγελος Ασλανίδης
10/11/2025
https://www.facebook.com/aggelos.aslanidis.7
