Ένας ναυτικός χαράζει τη ρότα του πλοίου του μέσα στα κύματα του απέραντου ωκεανού. Ένας οδοιπόρος περπατά ολομόναχος στην ερημιά. Ένας αεροπόρος πιλοτάρει το αεροσκάφος του πάνω από τα σύννεφα. Τι κοινό έχουν;
Ο καθένας, στα πλαίσια των δικών του περιστάσεων, μπορεί να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα αν δεν διαθέτει πυξίδα.
Η πυξίδα είναι απλό όργανο, αποτελούμενο από έναν δίσκο και μια μαγνητική βελόνα η οποία δείχνει τον βορρά.
Όταν λειτουργεί σωστά και ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται με έναν ακριβή χάρτη, μπορεί να σώσει ζωές.
Από μερικές απόψεις, η πυξίδα μπορεί να παρομοιαστεί με ένα πολύτιμο δώρο, τη συνείδηση (Ιακώβου 1:17). Χωρίς συνείδηση, θα ήμασταν εντελώς χαμένοι. Όταν η συνείδηση χρησιμοποιείται ορθά, μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε την κατεύθυνση που πρέπει να πάρουμε και να παραμείνουμε στον σωστό δρόμο της ζωής.
Στην Αγία Γραφή η λέξη συνείδηση του πρωτότυπου ελληνικού κειμένου σημαίνει κατά κυριολεξία «γνώσι κοινού» ή «εσωτερική γνώση». Ανόμοια από τα άλλα επίγεια πλάσματα, εμείς διαθέτουμε τη θεόδοτη ικανότητα της αυτογνωσίας. Μπορούμε, κατά μία έννοια, να παρατηρήσουμε τον εαυτό μας και να τον κρίνουμε από ηθική άποψη. Ενεργώντας ως εσωτερικός μάρτυρας ή κριτής, η συνείδησή μας μπορεί να εξετάσει τις πράξεις μας, τις απόψεις μας και τις επιλογές μας. Μπορεί να μας οδηγήσει σε μια σωστή απόφαση ή να μας προειδοποιήσει για κάποια εσφαλμένη. Κατόπιν, μπορεί να μας καθησυχάσει αν η επιλογή μας είναι καλή ή να μας τιμωρήσει με έντονες τύψεις αν η επιλογή μας είναι κακή.
Έλεγε ο Απ. Παύλος για τη συμπεριφορά των Ελλήνων: «Όποτε οι εθνικοί, που δεν έχουν νόμο, κάνουν από τη φύση τους τα πράγματα του νόμου για τον εαυτό τους, αυτοί οι ίδιοι καταδεικνύουν ότι η ουσία του νόμου είναι γραμμένη στις καρδιές τους, ενώ η συνείδησή τους δίνει μαρτυρία μαζί μ’ αυτούς και, μεταξύ των δικών τους σκέψεων, κατηγορούνται ή δικαιολογούνται». (Ρωμαίους 2:14,15)
Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις η συνείδηση μπορεί να κάνει λάθος. Ειδικά αν επηρεάζεται υπερβολικά από τις ιδιοτελείς επιθυμίες της καρδιάς μας. Τονίζει η Αγία Γραφή γι’ αυτό: «Η καρδιά μας είναι πιο δόλια από οτιδήποτε άλλο και ίσως βρίσκεται σε απελπιστική κατάσταση. Ποιος μπορεί να τη γνωρίσει;» (Ιερεμίας 17:9)
Οι άνθρωποι διαφέρουν για αρκετούς λόγους. Μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικό παρελθόν. Κάποιοι να έχουν δώσει έντονο αγώνα για να υπερνικήσουν ή να απωθήσουν κάποια αδυναμία τους. Απέναντι σ’ αυτούς θα πρέπει να είμαστε υπέρ του δέον προσεκτικοί. Λέει ο Απ. Παύλος στην προς Ρωμαίους (15:1,2): «Εμείς, όμως, που είμαστε ισχυροί οφείλουμε να βαστάζουμε τις αδυναμίες εκείνων που δεν είναι ισχυροί, και να μην ευαρεστούμε τον εαυτό μας. Διότι ακόμη και ο Χριστός δεν ευαρεστούσε τον εαυτό του».
Αν η συνείδησή μας είναι περιοριστική δεν πρέπει να επικρίνουμε τους άλλους, επιμένοντας ότι όλοι πρέπει να βλέπουν τα θέματα συνείδησης ακριβώς όπως τα βλέπουμε εμείς. Πράγματι, η συνείδηση πρέπει να χρησιμοποιείται ως εσωτερικός κριτής και όχι ως άδεια να κρίνουμε τους άλλους. Να θυμόμαστε τα λόγια του Ιησού: «Μην κρίνετε για να μην κριθείτε». (Ματθαίος 7:1)
Όλοι πρέπει να αποφεύγουμε να δημιουργούμε ζητήματα γύρω από προσωπικά θέματα συνείδησης. Αντί γι’ αυτό, ας αναζητούμε τρόπους ώστε να προάγουμε την αγάπη και την ενότητα, εποικοδομώντας και όχι καταρρακώνοντας ο ένας τον άλλον. (Ρωμαίους 14:19)
Έλεγε ο Νικηφόρος Βρεττάκος (1912-1991), Έλληνας ποιητής: «Η συνείδηση είναι το βάθος του ανθρώπου. Η αγάπη είναι το πλάτος».
Και ο Πολύβιος Δημητρακόπουλος, Έλληνας θεατρικός συγγραφέας (1864-1921) υπενθύμιζε συχνά: «Η στιγμή της πραγματικής ησυχίας σου δεν είναι εκείνη, καθ’ ην κοιμάσαι συ, αλλ’ εκείνη καθ’ ην κοιμάται η συνείδησίς σου».
Και τώρα στο προκείμενο. Αν η πρόοδος μας υποχρεώνει να οργανώσουμε ένα πολυπολιτισμικό σχολείο, το οποίο θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας, τότε τι θα κάνουμε με τη συλλογική συνείδηση του έθνους που μας συνόδευσε, για καλό και για κακό, στους δύο τελευταίους αιώνες της ύπαρξής μας; Θα διδάσκουμε στα Αφγανάκια τη μάχη στα Λεύκτρα ή τους Περσικούς Πολέμους του Βασιλέως Ηρακλείου; Ή μήπως θα πρέπει να τα ξεχάσουμε όλ’ αυτά και να περιοριστούμε στη σύγχρονη εποχή και στις «έμφυλες ταυτότητες»; Και κυρίως, να μην τους υπενθυμίζουμε ότι η ιστορία του ελληνισμού, μετά τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, είναι ένας συνεχής πόλεμος χαρακωμάτων με το Ισλάμ. Θα μου πείτε η «εθνική συνείδηση» είναι μόνο για τους συντηρητικούς, κοινώς για τους αιρετικούς. Για την ορθοδοξία της προόδου το έθνος είναι μια ΕΠΕ με μετόχους τις «συλλογικότητας».
Δεν ισχυρίζομαι ότι πρέπει να κλείσουμε τα μάτια και να παραστήσουμε ότι δεν συμβαίνει αυτό που συμβαίνει. Η ελληνική κοινωνία είναι αναγκασμένη να υποδεχθεί πληθυσμούς με τους οποίους μιλάει άλλη πολιτισμική γλώσσα. Ένα μέρος αυτών οφείλουμε να το αφομοιώσουμε, κοινώς να το εκπαιδεύσουμε. Ο κίνδυνος είναι μες στον προοδευτικό πανικό ξεχάσουμε ό,τι ξέραμε. Πολλά απ’ αυτά μας βοήθησαν να σταθούμε στα πόδια μας. Ανάμεσά τους το κυριότερο είναι η γλώσσα, αλλά και μια ιστορική προοπτική κοινής πορείας που επεκτείνεται στα βάθη των αιώνων.
Κάθε χρόνο ο εορτασμός εθνικών επετείων μας φέρνει στον νου την ιερά μνήμη ηρώων και αγωνιστών. Ένας από τους σημαντικούς ήταν ο Ρήγας Βελεστινλής. Εκτός από το Θούριο άφησε σπουδαία πολιτικά κείμενα, στα οποία συνδυάζονται η επαναστατική διάθεση, η φιλοπατρία, ο σεβασμός στην Ορθόδοξη Παράδοση, η πίστη στα ανθρώπινα δικαιώματα και οι δημοκρατικές ιδέες της εποχής εκείνης.
Αξίζει να παραθέσουμε μια προτροπή του ρήγα από το Σχέδιο Συντάγματος, την «Νέα Πολιτική Διοίκηση». Γράφει στο άρθρο 22: «Όλοι χωρίς εξαίρεσιν έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα. Η Πατρίς έχει να καταστήση σχολεία εις όλα τα χωρία δια τα αρσενικά και θηλυκά παιδιά. Εκ των γραμμάτων γενάται η προκοπή, με την οποία λάμπουν τα έθνη. Να εξηγούνται οι παλαιοί ιστορικοί συγγραφείς, εις δε τας μεγάλας πόλεις να παραδίδεται η γαλλική και ιταλική γλώσσα, η δε ελληνική να είναι απαραίτητος». Βλέπουμε την έμφαση που δίνει ο Ρήγας στους ιστορικούς συγγραφείς, διότι κατανοούσε προφανώς ότι χωρίς γνώση Ιστορίας δεν μπορεί να καλλιεργηθεί εθνική συνείδηση και αγωνιστικό φρόνημα.
Το μήνυμα του Ρήγα είναι λίαν επίκαιρο για την εποχή μας. Μέσω των εθνικών επετείων προσπαθούμε να διατηρήσουμε άσβεστη την εθνική μνήμη και να τονώσουμε την εθνική συνείδηση του λαού μας. Όμως ακούγονται τελευταία και ορισμένες φωνές, που επιχειρούν να μας πείσουν ότι όλα αυτά είναι ξεπερασμένα και άχρηστα διότι, λέγουν, έχουμε εισέλθει στην «εποχή της παγκοσμιοποίησης».
Όμως το Έθνος, το εθνικό κράτος, η εθνική συνείδηση δεν πεθαίνει τόσο εύκολα, όσο θα ήθελαν κάποιοι κήρυκες του διεθνισμού. Σε όλον τον ευρωπαϊκό χώρο παρατηρούμε την εμφάνιση ή επανεμφάνιση εθνικών κρατών. Τσεχία, Σλοβακία, Ουκρανία, Κροατία, Σλοβενία, ακόμα και τάσεις για Σκωτικό κράτος. Πού είναι η υποχώρηση του εθνικού παράγοντα;
Η ιστορική μνήμη, η εθνική και θρησκευτική ταυτότητα, ειδικά για μας τους ορθόδοξους Έλληνες, η Παράδοση, η Γλώσσα, η έννοια του Έθνους και του εθνικού συμφέροντος αποτελούν στοιχεία απαραίτητα για την επιβίωσή μας. Παρά τις σειρήνες της παγκοσμιοποίησης όλοι οι λαοί προτάσσουν την εθνική τους ιδιαιτερότητα.
Ως Έλληνες έχουμε υποχρέωση να αντισταθούμε στις όποιες τάσεις και να θυμηθούμε τον Ηρόδοτο, ο οποίος μας διδάσκει τους παράγοντες διατήρησης της εθνικής συνείδησης και ταυτότητας. Το όμαιμον, το ομόγλωσσον, τα κοινά των Θεών ιδρύματα, το ομότροπον.
- Το όμαιμον, η κοινή καταγωγή, υπήρξε ανέκαθεν ενωτικό στοιχείο του Ελληνισμού. Σήμερα οφείλουμε να καλλιεργήσουμε τον υγιή πατριωτισμό και την ιστορική μας συνείδηση, μακριά από κάθε τάση φυλετισμού και σωβινισμού, αλλά παράλληλα καταπολεμώντας κάθε αίσθημα εθνικής μειονεξίας και ηττοπάθειας.
- Το ομόγλωσσον εκ πρώτης όψεως προβληματίζει, διότι η ελληνική γλώσσα είναι μοναχική μέσα στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Το σπουδαιότερο μέλημά μας είναι εμείς οι Έλληνες να γνωρίζουμε καλά τη γλώσσα μας και να διδασκόμαστε και τις παλαιότερες μορφές της. Χωρίς αίσθηση γλωσσικής συνέχειας, δεν οικοδομείται και η ιστορική συνέχεια.
- Τα κοινά των Θεών ιδρύματα, δηλαδή η θρησκεία. Συνδετικό στοιχείο των Ελλήνων από τα προχριστιανικά χρόνια, πολύ δε περισσότερο μετά της διάδοση της Χριστιανικής Αλήθειας. Σε δύσκολες στιγμές, όταν χανόταν ακόμη και η γλώσσα, η Ορθόδοξη Πίστη διαφύλαττε το εθνικό φρόνημα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι τουρκόφωνοι Καππαδόκες, επί Τουρκοκρατίας. Έμειναν προσηλωμένοι στο Γένος, διότι δεν έχασαν την Ορθόδοξη Πίστη τους.
- Το ομότροπον, τα κοινά ήθη και έθιμα. Πέραν των καθαρώς λαογραφικών στοιχείων η παράδοσή μας διασώζει ζωογόνα στοιχεία για την απάνθρωπη εποχή, στην οποία ζούμε. Ιδιαίτερη επισήμανση για τον ρόλο του οικογενειακού θεσμού. Η σπονδυλική στήλη της κοινωνίας μας.
Θα προσπαθήσουμε. Πρέπει να προσπαθήσουμε. Δεν είναι εύκολο να αντισταθούμε στα αρνητικά φαινόμενα, με τα οποία ξεκινά η τρίτη χιλιετία. Όμως με οδηγό την Ορθόδοξη Παράδοση και την Ιστορία του Γένους μας, θα καλλιεργήσουμε την ιστορική μνήμη και την εθνική μας συνείδηση και για τη δική μας και για τις επόμενες γενιές. Σύμβουλός μας ο Κωστής Παλαμάς, που μας διδάσκει:
«Κι αν είναι πλήθος τ’ άσχημα
κι αν είναι τ’ άδεια αφέντες,
φτάνει μια σκέψη, μια ψυχή
φτάνεις εσύ, εγώ φτάνω,
να δώσει νόημα στων πολλών την ύπαρξη ένας φτάνει».
Κι εμείς είμαστε πολύ περισσότεροι. Αρκεί να το πιστέψουμε.
Δημήτριος Τρ. Καραγιοβάννης
Δάσκαλος
